Hesablama Palatası **Dövlət Neft Fondu**nun 2026-cı il büdcə layihəsinə dair rəyində Fondun əsas gəlir mənbələri üzrə ciddi azalma və struktur riskləri açıqlayıb.
GDP xəbər verir ki,Ali audit qurumunun rəyinə əsasən, karbohidrogen satışından xalis gəlirlər 8 551,0 mln. manat proqnozlaşdırılır ki, bu da ümumi gəlirlərin 65,6%-ni təşkil edir və Fondun əsas maliyyə dayağı olaraq qalır. Bununla belə, Hesablama Palatası bu göstəricinin azalmasını bir neçə fundamental səbəblə izah edir.
Əsas amillərdən biri hasilatın azalmasıdır. Azərbaycanın başlıca neft yatağı olan Azeri-Çıraq-Güneşli (AÇG) üzrə hasilatın 2026-cı ildə 120,1 milyon barel səviyyəsində olacağı proqnozlaşdırılır. Bu göstərici 2010-cu ildə qeydə alınmış 303 milyon barellik pik həcmdən təxminən 2,5 dəfə azdır. Palata qeyd edir ki, təbii ehtiyatların tükənməsi səbəbindən AÇG-də hasilatın azalması artıq uzunmüddətli və ardıcıl trendə çevrilib.
Digər risk amili qiymət fərziyyələri ilə bağlıdır. Büdcənin baza ssenarisində neftin orta illik ixrac qiyməti 65 ABŞ dolları/barel götürülsə də, Hesablama Palatası bu göstəricinin optimist ola biləcəyini bildirir. Beynəlxalq təşkilatların Brent markalı neft üzrə orta proqnozları 60–65 ABŞ dolları intervalında dəyişir, bəzi qurumlar, o cümlədən ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası isə 52 ABŞ dolları səviyyəsində daha aşağı qiymət gözləntiləri irəli sürür.
Rəydə həmçinin gəlirlərin yüksək dərəcədə konsentrasiyası diqqətə çatdırılır. Ümumi karbohidrogen gəlirlərinin 84,2%-i yalnız AÇG yatağının payına düşür, bu isə Fondun gəlir bazasında diversifikasiyanın zəif olduğunu göstərir.
Digər yataqlar üzrə 2026-cı il üçün gözlənilən gəlirlər isə nisbətən məhduddur. Şahdəniz yatağından 532,6 mln. ABŞ dolları, Abşeron JOCAP yatağından 88,1 mln. ABŞ dolları, Balaxanı, Suraxanı, Zığ və digər kiçik quru yataqlarından isə ümumilikdə təxminən 30 mln. ABŞ dolları həcmində gəlir proqnozlaşdırılır.
Hesablama Palatası bildirir ki, 2026-cı il üzrə akkount ödənişləri sıfır səviyyəsində nəzərdə tutulub. Buna səbəb mövcud neft-qaz müqavilələri (HPBS/PSA) çərçivəsində növbəti ildə yeni kəşfiyyat və ya əlavə kəşfiyyat mərhələlərinin planlaşdırılmamasıdır.
Tranzit gəlirləri üzrə vəziyyət isə faktiki olaraq simvolikdir – cəmi 3,7 min manat proqnozlaşdırılır. Rəydə qeyd olunur ki, Rusiya–Ukrayna müharibəsi nəticəsində Qərb ixrac boru kəməri və Qara dəniz marşrutu ilə neft daşınmasının dayanması bu gəlir mənbəyini praktik olaraq aradan qaldırıb.
Bonus ödənişləri üzrə 2026-cı il üçün cəmi 1,1 mln. manat proqnozlaşdırılır. Palata bunu AÇG yatağı üzrə HPBS müqaviləsinə əsasən 2018–2025-ci illər ərzində ümumilikdə 3,6 mlrd. ABŞ dolları məbləğində bonus ödənişlərinin artıq başa çatması ilə əlaqələndirir.
Dividend və mənfəət payı gəlirləri üzrə isə 404,4 mln. manat daxilolma nəzərdə tutulur. Bu məbləğin tam olaraq Cənub Qaz Dəhlizi layihəsindən formalaşacağı proqnozlaşdırılır. Lakin SOCAR-ın rəsmi məktubunda CQD və STAR layihələri üzrə 2026–2029-cu illərdə dividend ödənişlərinin planlaşdırılmadığı bildirilib ki, bu da büdcə proqnozları ilə faktiki gözləntilər arasında ciddi uyğunsuzluq yaradır. Eyni zamanda, Razılaşma Protokolu çərçivəsində 136,2 mln. ABŞ dolları (231,5 mln. manat) daxilolma nəzərdə tutulsa da, 2025-ci ilin ilk 9 ayında bu mənbədən heç bir vəsait daxil olmayıb.