2025-ci ili əhatə edən göstəricilər göstərir ki, SOCAR-ın fəaliyyətində enerji sektorunda struktur dəyişiklikləri getdikcə daha aydın görünür və SOCAR bu transformasiyanın mərkəzində dayanır. Hesabat dövrü ərzində SOCAR üçün ən diqqətçəkən tendensiya neft sektorunda davamlı geriləmə, qaz sektorunda isə daha dayanıqlı artım dinamikasının formalaşmasıdır və bu dinamika birbaşa SOCAR-ın strateji istiqamətləri ilə bağlıdır.
SOCAR səviyyəsində neft hasilatındakı azalma SOCAR-ın istehsal portfelində dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir. SOCAR-ın hasilatındakı bu azalma ölkə üzrə ümumi neft hasilatında da özünü göstərir və üç illik intervalda təxminən 2,5 milyon tona yaxın itki ilə müşahidə olunur. Paralel olaraq SOCAR tərəfindən həyata keçirilən neft ixracının da aşağı düşməsi Azərbaycanın enerji gəlirlərinin strukturunda dəyişiklik risklərini artıran faktor kimi qiymətləndirilə bilər və burada da əsas rol SOCAR-a məxsusdur.
SOCAR-ın açıqladığı qazma, hasilat, emal və ixrac göstəricilərinə nəzər yetirdikdə 2023-cü ildə SOCAR tərəfindən 73.987 metr qazma işləri həyata keçirildiyi halda, 2025-ci ildə bu göstərici 65.945 metrə düşüb. Beləliklə, son iki il ərzində qazma həcmi 8.042 metr və ya 10,9% azalıb. Bunun əksinə olaraq, SOCAR-ın iştirak etdiyi ölkə üzrə qaz hasilatı sabit artım trayektoriyasını qoruyub saxlamışdır. Artım tempinin 2024-cü ildən sonra nisbətən zəifləməsinə baxmayaraq, ümumi dinamika qazın strateji enerji resursuna çevrildiyini göstərir və bu prosesdə SOCAR aparıcı mövqeyini saxlayır. SOCAR-ın dəstəyi ilə formalaşan qaz ixracı isə böyük sıçrayışdan sonra faktiki olaraq sabitləşmişdir ki, bu da bazarların doyma mərhələsinə yaxınlaşdığına işarə edə bilər.
SOCAR-ın neft hasilatı 2023-cü ildə 7.736.202 ton təşkil edib. 2024-cü ildə hasilat 7.485.590 tona enərək əvvəlki illə müqayisədə 250.612 ton və ya 3,24% azalıb. Azalma 2025-ci ildə də davam edib və hasilat 7.098.715 ton olub ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 386.875 ton və ya 5,17% geriləmə deməkdir. Ümumilikdə 2023–2025-ci illər arasında SOCAR-ın neft hasilatı 637.487 ton və ya 8,24% azalıb.
Qaz hasilatında isə fərqli dinamika müşahidə olunur. 2023-cü ildə SOCAR 8.390.738.000 kubmetr qaz hasil edib. 2024-cü ildə bu göstərici 7.718.053.000 kubmetrə düşərək 672.685.000 kubmetr və ya 8,02% azalma göstərib. Lakin 2025-ci ildə qaz hasilatı yenidən artaraq 7.823.381.000 kubmetr olub. Bu artım 105.328.000 kubmetr və ya 1,36%təşkil edib və əvvəlki ilin geriləməsindən sonra qismən bərpa kimi qiymətləndirilə bilər.
SOCAR-ın qaz hasilatında 2024-cü ildəki kəskin azalmadan sonra 2025-də qismən bərpa müşahidə olunması SOCAR tərəfindən əməliyyat optimallaşdırılması və ya yeni quyuların istismara verilməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Lakin SOCAR-ın qaz emalındakı ardıcıl geriləmə downstream seqmentində SOCAR üçün əlavə investisiya ehtiyacını gündəmə gətirir.
Ölkə üzrə qaz hasilatı isə bütün dövr ərzində artım nümayiş etdirib. 2023-cü ildə 48.301.318.000 kubmetr olan hasilat 2024-cü ildə 50.428.004.000 kubmetrə yüksəlib. Bu, 2.126.686.000 kubmetr və ya 4,4% artım deməkdir. Artım tempi 2025-ci ildə də qorunub və hasilat 51.470.886.000 kubmetr olub ki, bu da illik müqayisədə 1.042.882.000 kubmetr və ya 2,07% artım göstərir.
Bunun əksinə olaraq, ölkə üzrə neft hasilatı azalma trendinə daxil olub. 2023-cü ildə Azərbaycanda 30.148.157 ton neft hasil edildiyi halda, 2024-cü ildə bu göstərici 29.046.321 ton olub və 1.101.836 ton və ya 3,65% azalıb. 2025-ci ildə isə hasilat 27.671.063 ton təşkil edib. Beləliklə, bir il ərzində 1.375.258 ton və ya 4,73% əlavə azalma qeydə alınıb.
SOCAR tərəfindən xarici bazarlara ixrac edilən neft həcmləri də geriləyib. 2023-cü ildə 17.768.808 ton olan ixrac 2024-cü ildə 16.596.400 tona düşərək 1.172.408 ton və ya 6,6% azalıb. 2025-ci ildə ixrac 16.065.728 ton olub ki, bu da 530.672 ton və ya 3,2% əlavə azalma deməkdir.
Ölkə üzrə qaz ixracı isə əvvəlcə artım, daha sonra sabitləşmə nümayiş etdirib. 2023-cü ildə 23.856.355.587 kubmetrolan ixrac 2024-cü ildə 25.277.618.384 kubmetrə yüksəlib və 1.421.262.797 kubmetr və ya 5,96% artıb. 2025-ci ildə isə ixrac 25.193.865.029 kubmetr olub ki, bu da 83.753.355 kubmetr və ya 0,33% cüzi azalma ilə faktiki sabitlik anlamına gəlir.
Təbii qaz istehlakı 2023-cü ildə 13.439.700.969 kubmetr təşkil edib. 2024-cü ildə istehlak 13.666.353.138 kubmetrəçataraq 226.652.169 kubmetr və ya 1,69% artıb. Lakin 2025-ci ildə göstərici 13.240.554.327 kubmetr olub və 425.798.811 kubmetr və ya 3,12% azalıb.
SOCAR-da neft emalı 2023-cü ildə 6.290.230 ton olub. 2024-cü ildə emal həcmi 5.809.329 tona enərək 480.901 ton və ya 7,64% azalıb. 2025-ci ildə isə emal yenidən artaraq 6.225.953 ton təşkil edib. Bu, 416.624 ton və ya 7,17%artım deməkdir və əvvəlki geriləmənin böyük hissəsinin kompensasiya edildiyini göstərir.
Qaz emalı isə ardıcıl azalma nümayiş etdirib. 2023-cü ildə 3.506.843.456 kubmetr olan emal 2024-cü ildə 3.377.532.312 kubmetrə düşərək 129.311.144 kubmetr və ya 3,69% azalıb. Azalma 2025-ci ildə daha da sürətlənib və emal 3.036.010.184 kubmetr olub. Bu isə 341.522.128 kubmetr və ya 10,1% geriləmə deməkdir.
SOCAR-ın emal sektorunda diqqəti cəlb edən məqam 2024-cü ildəki azalmadan sonra SOCAR tərəfindən neft emalının yenidən artmasıdır. Bu, SOCAR üçün daxili tələbatın və ya ixrac yönümlü məhsul istehsalının gücləndiyini göstərə bilər. Buna baxmayaraq, SOCAR-ın istehsal etdiyi neft-kimya məhsullarının ixracında dalğalanma SOCAR sənayesinin hələ tam sabitləşmədiyini göstərir.
SOCAR müəssisələrində istehsal edilərək ixrac olunan neft, neft-kimya və qaz-kimya məhsulları 2023-cü ildə 2.246.411 ton olub. 2024-cü ildə bu göstərici 2.309.642 tona yüksələrək 63.231 ton və ya 2,8% artıb. Lakin 2025-ci ildə ixrac 2.168.942 ton təşkil edib və 140.700 ton və ya 6,1% azalıb.
SOCAR-ın fəaliyyət göstərdiyi enerji balansında qaz istehlakının azalması isə transformasiyanın mühüm indikatorudur. Bərpa olunan enerji mənbələrinin elektrik istehsalında payının artması SOCAR üçün daxili qaz tələbatını zəiflədərək daha çox həcmin ixraca yönəldilməsi potensialını artırır.
Ümumilikdə statistik göstəricilər göstərir ki, 2023–2025-ci illər ərzində neft hasilatı və neft ixracı üzrə azalma tendensiyası güclənib, qaz hasilatı isə ölkə səviyyəsində artımını qoruyub. Neft emalı geriləmədən sonra yenidən yüksəliş nümayiş etdirsə də, qaz emalındakı davamlı azalma sektorun diqqət tələb edən istiqamətlərindən biri kimi görünür. Qaz istehlakının azalması isə daxili bazarda sərfiyyatın aşağı düşdüyünü və daha böyük həcmlərin ixraca yönəldilməsi imkanlarının formalaşdığını göstərir.
Göstəricilər həmçinin göstərir ki, SOCAR-ın enerji sektorunda prioriteti tədricən neftdən qaza doğru yönəlir. SOCAR-da baş verən bu dəyişiklik qlobal enerji bazarlarında baş verən transformasiya ilə paralel gedir və uzunmüddətli perspektivdə SOCAR-ın və ölkənin enerji strategiyasının daha çox qaz və alternativ mənbələr üzərində qurulacağını ehtimal etməyə əsas verir.
Müəllif: Aynur Qəniyeva