2025-ci ilin birinci rübündə 124,9 milyon manat həcmində 1251 ipoteka krediti verildiyi halda, 2026-cı ilin eyni dövründə bu göstərici 29,9 milyon manata və 353 kreditə qədər enib. Nəticə etibarilə, ümumi kredit məbləği 95 milyon manat və ya 76,1%, kredit sayı isə 898 vahid və ya 71,8% azalıb. Bu kəskin azalma ipoteka bazarında aktivliyin zəiflədiyini və maliyyələşmə həcminin əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını göstərir.
Struktur baxımından təhlil aparıldıqda məlum olur ki, azalma xüsusilə adi ipoteka kreditləri seqmentində daha dərin olub. 2025-ci ilin birinci rübündə təxminən 83 milyon manat məbləğində 743 adi ipoteka krediti verildiyi halda, 2026-cı ildə bu göstərici 12,2 milyon manat və 115 kredit səviyyəsinə düşüb. Bu isə müvafiq olaraq 85,3% və 84,5% azalma deməkdir. Göründüyü kimi, bazarın əsas yükünü təşkil edən adi kreditlər üzrə azalma ümumi bazar göstəricilərinə birbaşa və həlledici təsir göstərib.
Güzəştli ipoteka kreditləri seqmentində də azalma müşahidə olunsa da, bu azalma nisbətən daha mülayim xarakter daşıyır. Belə ki, 2025-ci ilin birinci rübündə 41,9 milyon manatlıq 508 güzəştli kredit verildiyi halda, 2026-cı ilin eyni dövründə bu göstərici 17,7 milyon manat və 238 kredit təşkil edib. Bu isə müvafiq olaraq 57,8% və 53,1% azalma ilə nəticələnib. Bu dinamika onu göstərir ki, sosial yönümlü ipoteka alətləri bazarda müəyyən sabitliyi qorusa da, ümumi azalma tendensiyasından kənarda qalmayıb.
Digər tərəfdən, ipoteka kreditləri üzrə zəmanət mexanizminin genişləndirilməsi diqqət çəkən əsas məqamlardan biridir. 2025-ci ilin mart ayının sonuna 107,4 milyon manat məbləğində 1211 kredit üzrə zəmanət verildiyi halda, 2026-cı ilin aprel ayının əvvəlinə bu göstərici 140,8 milyon manat və 1497 kreditə yüksəlib. Beləliklə, zəmanətli kreditlərin məbləği 33,4 milyon manat və ya 31,1%, sayı isə 286 vahid və ya 23,6% artıb. Bu artım onu göstərir ki, bazarda birbaşa kreditləşmənin azalması fonunda risklərin bölüşdürülməsi və əhalinin ipoteka alətlərinə çıxışının qorunması məqsədilə zəmanət mexanizmlərinə daha çox üstünlük verilir.
Uzunmüddətli perspektivdə isə ipoteka sisteminin inkişafı davamlı xarakter daşıyır. Belə ki, 2006-cı ildən etibarən verilmiş ipoteka kreditlərinin ümumi həcmi 2025-ci ilin əvvəlinə 3,4 milyard manat olduğu halda, 2026-cı ilin eyni dövründə bu rəqəm 3,8 milyard manata çatıb. Bu, 0,4 milyard manat və ya təxminən 11,8% artım deməkdir. Eyni zamanda, ipoteka kreditləri hesabına mənzil şəraitini yaxşılaşdıran ailələrin sayı 53 829-dan 57 mindən çox səviyyəyə yüksəlib. Gənclər və gənc ailələrin ümumi portfeldə 67%-lik sabit paya malik olması isə ipoteka siyasətinin sosial yönümlülüyünün qorunduğunu göstərir.
Nəticə etibarilə, 2026-cı ilin birinci rübündə ipoteka bazarında müşahidə olunan əsas tendensiya birbaşa kreditləşmənin azalması və alternativ maliyyə alətlərinin, xüsusilə zəmanət mexanizmlərinin güclənməsi ilə xarakterizə olunur. Bu, həm makroiqtisadi şərtlərin təsiri, həm də risklərin daha effektiv idarə olunmasına yönəlmiş institusional yanaşmaların nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Ümumilikdə isə qısamüddətli geriləməyə baxmayaraq, ipoteka sisteminin uzunmüddətli inkişaf trayektoriyası müsbət olaraq qalır.
Müəllif: Aynur Qəniyeva