2026-cı ilin ilk rübündə qlobal iqtisadiyyat yenidən enerji bazarlarından qaynaqlanan güclü şokla üzləşib. Neft qiymətlərinin kəskin bahalaşması fonunda inflyasiya təzyiqləri artıb və bu, mərkəzi bankların qarşısında klassik qeyri-müəyyənlik sualını yenidən aktuallaşdırıb: qiymət sabitliyini qorumaq, yoxsa iqtisadi artımı dəstəkləmək? Goldman Sachs analitiklərinin də qeyd etdiyi kimi, inkişaf etmiş iqtisadiyyatlar adətən belə şoklara 2 mərhələdə reaksiya verirlər – əvvəlcə inflyasiya risklərinə qarşı faizləri artırır, daha sonra isə iqtisadi aktivlik zəiflədikcə yumşalmaya keçirlər. Lakin məlumdur ki, Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı (AMB) bu qlobal yanaşma əsasında deyil, daha spesifik daxili və xarici şərtlər fonunda qərar verir.
Son dövrlərdə Azərbaycan Mərkəzi Bankı artıq yumşaq pul siyasəti mərhələsindən keçdiyi müahidə edilir. Belə ki, Mərkəzi bankın 2025-ci ilin dekabrında və 2026-cı ilin fevralında faiz dəhlizinin bütün parametrləri ardıcıl olaraq 0.25 faiz bəndi azaldılıb və nəticədə uçot dərəcəsi 6.5%-ə, dəhlizin aşağı həddi 5.5%-ə, yuxarı həddi isə 7.5%-ə endirilib. Bu qərarlar Mərkəzi bankın açıqlamalarında inflyasiyanın hədəf diapazonuna yaxınlaşması, daxili tələbin normallaşması və qlobal maliyyə mühitinin nisbətən sabit olması ilə əsaslandırılmışdı.
Lakin mart ayından etibarən xarici mühit kəskin dəyişib. Yaxın Şərqdə eyni zamanda ABŞ və İran arasında olan müharibə fonunda artan geosiyasi gərginlik, xüsusilə İranın Hörmüz boğazında tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər fonunda enerji bazarlarında qeyri-müəyyənlik dərinləşib və neft qiymətləri sürətlə yüksəlib. Bununla yanaşı, qlobal əmtəə bazarlarında, o cümlədən qida məhsullarında bahalaşma müşahidə olunur ki, bu da idxal inflyasiyası kanalı ilə Azərbaycan iqtisadiyyatına birbaşa təsir edir.
Mövcud şəraitdə AMB-nin qərarına təsir edən əsas amillərdən biri inflyasiya dinamikasıdır. Fevral ayında illik inflyasiya 5.7% səviyyəsində olmaqla hədəf intervalının yuxarı həddinə yaxınlaşıb. Neft və qida qiymətlərində artımın davam etməsi mart-aprel aylarında bu göstəricinin 6%-i aşması riskini artırır. AMB-nin mandatının əsas prioriteti qiymət sabitliyi olduğundan, bu tendensiya pul siyasətində ehtiyatlı yanaşmanı şərtləndirir.
Digər mühüm faktor qlobal mərkəzi banklarının mövqeyidir. Xüsusilə ABŞ Mərkəzi Bankı funksiyasını həyata keçirən Federal Ehtiyat Sistemi (FED) və Avropa Mərkəzi Bankı (AMB) kimi dünyanın vacib mərkəzi banklarının mümkün sərt siyasət siqnalları inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün əlavə çağırışlar yaradır. Belə bir şəraitdə Azərbaycan Mərkəzi Bankının uçot-faiz dərəcəsini daha da azaltması manatın məzənnəsinə təzyiq göstərə və idxal inflyasiyasını gücləndirə bilər.
Azərbaycanda daxili iqtisadi aktivlik də qərarvermə prosesində mühüm rol oynayır. Faizlərin əvvəlki dövrdə endirilməsi kredit bazarının aktivləşməsinə və iqtisadi fəallığın dəstəklənməsinə şərait yaratsa da, hazırkı qeyri-müəyyənlik fonunda əlavə yumşalma inflyasiya gözləntilərinin idarə olunmasını çətinləşdirə bilər. Eyni zamanda, artıq qəbul olunmuş qərarların real sektora tam ötürülməsi üçün müəyyən vaxt tələb olunur.
Bütün bu amillər nəzərə alındıqda, ən real ssenari AMB-nin aprelin 2-də keçiriləcək iclasında uçot dərəcəsini dəyişmədən 6.5% səviyyəsində saxlamasıdır. Bu qərar bir tərəfdən inflyasiya risklərinin qiymətləndirilməsi üçün əlavə zaman qazandıracaq, digər tərəfdən isə qlobal maliyyə şərtlərində baş verən dəyişikliklərə daha çevik reaksiya verməyə imkan yaradacaq. Eyni zamanda, əvvəlki iki faiz endiriminin iqtisadiyyata təsirini müşahidə etmək üçün “gözlə və gör” yanaşması məntiqli görünür.
Alternativ olaraq, daha aşağı ehtimallı ssenari kimi faiz artımı da istisna edilmir. Əgər inflyasiya gözləntiləri kəskin şəkildə pisləşər və qlobal mərkəzi banklar sinxron şəkildə sərtləşmə siyasətinə keçərsə, AMB uçot dərəcəsini 0.25 faiz bəndi artırmaqla bazarlara siqnal verə bilər. Bununla belə, mövcud şəraitdə bu variant baza ssenari hesab olunmur.
Faizlərin yenidən azaldılması isə hazırkı mərhələdə ən az ehtimal edilən variantdır. Belə bir addım yalnız qlobal enerji qiymətlərində kəskin eniş, geosiyasi risklərin azalması və daxili tələbin gözləniləndən daha sürətli zəifləməsi halında gündəmə gələ bilər.
Nəticə etibarilə, 2025-ci ilin sonundan etibarən yumşaldıcı siyasət həyata keçirən AMB 2026-cı ilin əvvəlində dəyişən qlobal reallıqlar fonunda daha ehtiyatlı mövqeyə keçir. Neft qiymətlərinin sıçrayışı, artan geosiyasi risklər və güclənən inflyasiya təzyiqləri fonunda ən məntiqli qərar faizlərin sabit saxlanmasıdır. Bu yanaşma həm qiymət sabitliyinin qorunmasına xidmət edir, həm də qeyri-müəyyən qlobal mühitdə siyasət çevikliyini təmin edir.
Müəllif: Aynur Qəniyeva