2026-cı il iyulun 1-dən oktyabrın 1-dək Azərbaycanın ümumi dövlət borcu 23 830,6 milyon manatdan 23 896,3 milyon manata yüksəlib.
GDP Maliyyə Nazirliyinə istinadla xəbər verir ki, beləliklə, cari ilin iyul ayının əvvəlindən oktyabr ayının əvvəlinə qədərki üç ay ərzində dövlət borcu 65,7 milyon manat və ya 0,28 faiz artıb.
Bu artım daxili dövlət borcunun çoxalması ilə bağlı olub, xarici dövlət borcu isə azalıb. Aşağıdakı müqayisələrdə faizlə dəyişmə iyulun 1-dəki göstəriciyə nisbətən hesablanıb. Faizlə ifadə olunan payların fərqi isə faiz bəndi ilə göstərilib: məsələn, göstəricinin 18,2 faizdən 17,3 faizə enməsi 0,9 faiz bəndi azalma deməkdir.
Ümumi dövlət borcunun məbləği artsa da, onun ümumi daxili məhsula (ÜDM) nisbəti 18,2 faizdən 17,3 faizə düşüb, yəni 0,9 faiz bəndi azalıb. Bu dəyişməni qiymətləndirərkən hesabatlarda istifadə olunan illik ÜDM proqnozunun da dəyişdiyini nəzərə almaq lazımdır. İyul hesabatında ÜDM proqnozu 130 873,5 milyon manat, oktyabr hesabatında isə 138 039,2 milyon manat göstərilib. Bu, proqnozun 7 165,7 milyon manat və ya 5,48 faiz artırılması deməkdir. Buna görə borcun ÜDM-ə nisbətinin azalması ümumi borcun məbləğcə azalması kimi başa düşülməməlidir.
Xarici dövlət borcu 4 616,8 milyon ABŞ dollarından 4 509,5 milyon ABŞ dollarına enib. Azalma 107,3 milyon ABŞ dolları və ya 2,32 faiz təşkil edib. Manat ifadəsində xarici borc 7 848,6 milyon manatdan 7 666,2 milyon manata düşüb, yəni 182,4 milyon manat azalıb. Xarici borcun ümumi dövlət borcundakı payı 32,9 faizdən 32,1 faizə enərək 0,8 faiz bəndi, ÜDM-ə nisbəti isə 6,0 faizdən 5,6 faizə enərək 0,4 faiz bəndi azalıb. Xarici borcun tərkibində avrobondlar üzrə öhdəliklər dəyişməyərək 1 387,3 milyon ABŞ dolları səviyyəsində qalıb. Kreditlər üzrə borc isə 3 229,5 milyon ABŞ dollarından 3 122,2 milyon ABŞ dollarına düşüb; bu, 107,3 milyon ABŞ dolları və ya 3,32 faiz azalma deməkdir.
Daxili dövlət borcu 15 982,0 milyon manatdan 16 230,1 milyon manata yüksəlib. Artım 248,1 milyon manat və ya 1,55 faiz olub. Nəticədə daxili borcun ümumi dövlət borcundakı payı 67,1 faizdən 67,9 faizə yüksələrək 0,8 faiz bəndi artıb. Bununla belə, daxili borcun ÜDM-ə nisbəti 12,2 faizdən 11,8 faizə düşüb, yəni 0,4 faiz bəndi azalıb. Daxili borcun tərkibində dövriyyədə olan dövlət qiymətli kağızlarının həcmi 7 234,6 milyon manatdan 7 766,2 milyon manata çatıb. Bu göstərici 531,6 milyon manat və ya 7,35 faiz artıb. Hökumətin üzərinə götürdüyü dövlət zəmanətli öhdəliklər isə 8 747,4 milyon manatdan 8 463,9 milyon manata enərək 283,5 milyon manat və ya 3,24 faiz azalıb. Beləliklə, qiymətli kağızlar üzrə artım digər öhdəliklərdəki azalmanı üstələyib və daxili borcun ümumi məbləğini yüksəldib.
Borcun faiz növləri üzrə bölgüsündə dəyişkən faizli öhdəliklərin payı azalıb. Ümumi dövlət borcunda bu pay 16,3 faizdən 15,6 faizə enib, yəni 0,7 faiz bəndi azalıb. Xarici dövlət borcunda dəyişkən faizli öhdəliklərin payı 49,4 faizdən 48,8 faizə düşərək 0,6 faiz bəndi azalıb, sabit faizli öhdəliklərin payı isə 50,6 faizdən 51,2 faizə yüksələrək eyni həcmdə artıb. Bu dəyişiklik borc portfelində bazar faizlərinin dəyişməsindən təsirlənən öhdəliklərin nisbi çəkisinin azaldığını göstərir.
Xarici dövlət borcunun ödənilmə müddətləri üzrə bölgüsündə beş ilədək müddətdə qaytarılmalı borc 2 748,7 milyon ABŞ dollarından 3 052,7 milyon ABŞ dollarına yüksəlib. Artım 304,0 milyon ABŞ dolları və ya 11,06 faiz təşkil edib, bu borcların payı isə 59,5 faizdən 67,7 faizə qalxaraq 8,2 faiz bəndi artıb. Beş ildən on ilədək müddətdə ödənilməli borc 1 610,6 milyon ABŞ dollarından 1 210,6 milyon ABŞ dollarına enib; azalma 400,0 milyon ABŞ dolları və ya 24,84 faiz olub. Bu kateqoriyanın payı 34,9 faizdən 26,8 faizə düşərək 8,1 faiz bəndi azalıb. On ildən artıq müddətdə qaytarılmalı borc isə 257,5 milyon ABŞ dollarından 246,2 milyon ABŞ dollarına enərək 11,3 milyon ABŞ dolları və ya 4,39 faiz azalıb; onun payı 5,6 faizdən 5,5 faizə düşüb. Deməli, xarici borcun ümumi məbləği azalsa da, beş ilədək müddətdə ödənilməli hissəsi artıb.
Daxili dövlət qiymətli kağızlarının müddət strukturunda da dəyişiklik baş verib. Beş ilədək müddətli qiymətli kağızların payı 51,6 faizdən 56,0 faizə yüksələrək 4,4 faiz bəndi artıb. Beş il və daha artıq müddətli qiymətli kağızların payı isə 48,4 faizdən 44,0 faizə enərək 4,4 faiz bəndi azalıb. Dövlət istiqrazlarının orta ödəmə müddəti 3,86 ildən 3,64 ilə düşüb. Bu, 0,22 il və ya 5,70 faiz azalma deməkdir və istiqrazlar üzrə orta qaytarılma müddətinin qısaldığını göstərir.
Xarici dövlət borcunun valyuta tərkibində ABŞ dollarının payı 86,4 faizdən 86,3 faizə, avronun payı isə 6,1 faizdən 5,8 faizə enib. Azalma müvafiq olaraq 0,1 və 0,3 faiz bəndi olub. Xüsusi Borcalma Hüquqlarının payı dəyişməyərək 2,9 faiz qalıb. Yapon yeninin payı 3,1 faizdən 3,2 faizə, digər valyutaların payı isə 1,5 faizdən 1,7 faizə yüksəlib; artım müvafiq olaraq 0,1 və 0,2 faiz bəndi təşkil edib.
Ölkənin strateji valyuta ehtiyatları 85,8 milyard ABŞ dollarından 89,4 milyard ABŞ dollarına çatıb. Ehtiyatlar 3,6 milyard ABŞ dolları və ya 4,20 faiz artıb. Eyni vaxtda xarici dövlət borcunun azalması nəticəsində ehtiyatların xarici borca nisbəti hesabatlarda göstərilən yuvarlaq rəqəmlərlə 18,6 dəfədən 19,8 dəfəyə yüksəlib. Başqa sözlə, iyulun əvvəlində ehtiyatlar xarici dövlət borcundan təxminən 18,6 dəfə çox olduğu halda, oktyabrın əvvəlində bu üstünlük 19,8 dəfəyə çatıb.
Borc ödənişlərini müqayisə edərkən iyul hesabatının ilin ilk altı ayını, oktyabr hesabatının isə ilk doqquz ayını əhatə etdiyi nəzərə alınmalıdır. Xarici borclar üzrə əsas borc ödənişləri 290,7 milyon ABŞ dollarından 766,9 milyon ABŞ dollarına yüksəlib. Artım 476,2 milyon ABŞ dolları və ya 163,81 faiz olub. Faiz ödənişləri 102,7 milyon ABŞ dollarından 285,7 milyon ABŞ dollarına çataraq 183,0 milyon ABŞ dolları və ya 178,19 faiz artıb. Xarici borclar üzrə ümumi ödənişlər 393,4 milyon ABŞ dollarından 1 052,6 milyon ABŞ dollarına yüksəlib; fərq 659,2 milyon ABŞ dolları və ya 167,56 faiz təşkil edib. Bu fərq iyul–sentyabr aylarında həyata keçirilmiş əlavə ödənişləri göstərir; onu eyni uzunluqda olan iki dövrün ödəniş artımı kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.
Dövlət istiqrazları üzrə əsas borc ödənişləri ilk altı ayda 1 971,9 milyon manat olduğu halda, ilk doqquz ayın sonunda 2 297,2 milyon manata çatıb. Artım 325,3 milyon manat və ya 16,50 faiz olub. Faiz və diskont ödənişləri 275,9 milyon manatdan 397,1 milyon manata yüksələrək 121,2 milyon manat və ya 43,93 faiz artıb. Ümumi ödənişlər 2 247,8 milyon manatdan 2 694,3 milyon manata çatıb. Beləliklə, üçüncü rübdə dövlət istiqrazları üzrə əlavə 446,5 milyon manat ödənilib; bu məbləğ birinci yarımildəki ödənişlərin 19,86 faizinə bərabərdir.
Dövlət zəmanətli borc ayrıca göstərici kimi 7 232,3 milyon manatdan 7 886,0 milyon manata yüksəlib. Üç ay ərzində artım 653,7 milyon manat və ya 9,04 faiz təşkil edib. Onun ÜDM-ə nisbəti 5,5 faizdən 5,7 faizə qalxaraq 0,2 faiz bəndi artıb. Xarici dövlət zəmanətli borc 4 928,0 milyon manatdan 4 857,8 milyon manata düşüb, yəni 70,2 milyon manat və ya 1,42 faiz azalıb. ABŞ dolları ifadəsində bu borc 2 898,8 milyon dollardan 2 857,5 milyon dollara enərək 41,3 milyon dollar azalıb. Daxili dövlət zəmanətli borc isə 2 304,3 milyon manatdan 3 028,2 milyon manata yüksəlib; artım 723,9 milyon manat və ya 31,42 faiz olub. Buna görə dövlət zəmanətli borcun ümumi artımı daxili zəmanətli borcun çoxalması hesabına baş verib. Xarici zəmanətli borcun portfeldəki payı 68,1 faizdən 61,6 faizə düşərək 6,5 faiz bəndi azalıb, daxili zəmanətli borcun payı isə 31,9 faizdən 38,4 faizə yüksələrək 6,5 faiz bəndi artıb.
Dövlət zəmanətli borcun valyuta strukturunda ABŞ dollarının payı 52,8 faizdən 57,9 faizə yüksəlib, yəni 5,1 faiz bəndi artıb. Avronun payı 22,0 faizdən 19,4 faizə enərək 2,6 faiz bəndi, manatın payı 17,9 faizdən 16,2 faizə enərək 1,7 faiz bəndi, yapon yeninin payı 5,0 faizdən 4,6 faizə enərək 0,4 faiz bəndi, digər valyutaların payı isə 2,3 faizdən 2,0 faizə enərək 0,3 faiz bəndi azalıb.
Bu portfeldə sabit faizli borcun payı 46,9 faizdən 52,2 faizə yüksələrək 5,3 faiz bəndi artıb, dəyişkən faizli borcun payı isə 53,1 faizdən 47,8 faizə düşərək 5,3 faiz bəndi azalıb. Beləliklə, ikici rünüb sonundan 3-cü rübün sonuna qədər olan üç ayda ümumi dövlət borcu cüzi artıb, xarici dövlət borcu azalıb, daxili dövlət borcu və xüsusilə daxili dövlət zəmanətli borc isə yüksəlib.
Müəllif: Aynur Qəniyeva