2026-cı ilin yanvar–iyun aylarında Azərbaycan kapital bazarında müşahidə olunan əsas meyl ondan ibarətdir ki, bazarın ümumi dövriyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə azalsa da, əqdlərin sayı kəskin şəkildə artıb. Bu, ilk baxışda ziddiyyətli görünsə də, əslində bazarın daxili strukturunda mühüm dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir. Yəni bazar böyük həcmli, iri institusional əməliyyatlardan daha çox xırda və orta ölçülü əməliyyatlara doğru yönəlib. Nəticədə, kapital bazarında pul dövriyyəsi kiçilib, lakin iştirakçılıq və əməliyyat intensivliyi artıb.
2025-ci ilin ilk yarısında ümumi ticarət dövriyyəsi 36 milyard 622 milyon 506 min 260 manat olduğu halda, 2026-cı ilin eyni dövründə bu rəqəm 23 milyard 830 milyon 953 min 206 manata enib. Beləliklə, bazarın ümumi həcmi 12 milyard 791 milyon 553 min 54 manat azalıb ki, bu da 34,9 faiz geriləmə deməkdir. Eyni zamanda, əqdlərin ümumi sayı 15 min 257-dən 35 min 442-yə yüksəlib. Bu isə 20 min 185 əqd və ya 132,3 faiz artım deməkdir. Başqa sözlə, bazarda daha az həcmli, lakin daha çoxsaylı əməliyyatlar icra olunub. Bu dinamika bazarda kütləviləşmə elementlərinin gücləndiyini, amma iri həcmli əməliyyatların zəiflədiyini göstərir.
Ən kəskin azalma dövlət qiymətli kağızları seqmentində qeydə alınıb. 2025-ci ilin yanvar–iyun dövründə dövlət qiymətli kağızları üzrə dövriyyə 3 milyard 423 milyon 65 min 359 manat olmuşdusa, 2026-cı ilin eyni dövründə bu göstərici 708 milyon 398 min 287 manata düşüb. Nəticədə bu seqment üzrə 2 milyard 714 milyon 667 min 72 manat və ya 79,3 faiz azalma yaranıb. Əqdlərin sayı da 435-dən 137-yə enib. Bu isə 298 əqd və ya 68,5 faiz azalma deməkdir. Dövlət qiymətli kağızlarında bu qədər ciddi geriləmə bazarın ümumi azalmasına ən böyük təsir edən amillərdən biridir.
Bu azalmanın əsas səbəbləri sırasında ilk növbədə dövlətin borclanma və yerləşdirmə siyasətində nisbi yumşalma ehtimalı dayanır. Əgər hökumətin maliyyə ehtiyacları əvvəlki illə müqayisədə azalıbsa və ya daxili borc alətlərinə tələbat planlı şəkildə aşağı salınıbsa, bu, ilkin bazarda yerləşdirmələrin həcminə birbaşa təsir edib. Bundan əlavə, bazar iştirakçıları faiz gözləntilərinə və gəlirlilik-risk balansına uyğun olaraq portfellərini daha çevik və qısamüddətli alətlərə yönəltmiş ola bilərlər.
Dövlət qiymətli kağızlarının ilkin bazarında da azalma olduqca sərt şəkildə özünü göstərir. 2025-ci ildə ilkin bazarın həcmi 1 milyard 515 milyon manat olmuşdusa, 2026-cı ildə bu rəqəm 200 milyon 8 min 871 manata düşüb. Beləliklə, 1 milyard 314 milyon 991 min 129 manat və ya 86,8 faiz azalma qeydə alınıb. Təkrar bazarda isə dövriyyə 1 milyard 908 milyon 65 min 359 manatdan 508 milyon 389 min 417 manata enib. Bu da 1 milyard 399 milyon 675 min 942 manat və ya 73,4 faiz azalma deməkdir.
Buna qarşılıq, ARMB notları seqmentində artım müşahidə olunub. 2025-ci ilin ilk altı ayında bu alət üzrə dövriyyə 648 milyon 666 min 163 manat təşkil etdiyi halda, 2026-cı ildə 809 milyon 343 min 145 manata yüksəlib. Artım 160 milyon 676 min 982 manat və ya 24,8 faiz olub. Əqdlərin sayı da 166-dan 197-yə qalxıb, yəni 31 əqd və ya 18,7 faiz artım qeydə alınıb. Bu, göstərir ki, mərkəzi bank notları bazarda daha cəlbedici və daha aktiv istifadə olunan alətə çevrilib.
ARMB notlarında artımın əsas səbəbi ehtimal ki, pul-kredit siyasəti çərçivəsində likvidliyin idarə olunmasına olan tələbin yüksəlməsidir. Belə alətlər bazar üçün nisbətən təhlükəsiz və qısamüddətli investisiya vasitəsi olduğundan, qeyri-müəyyənlik dövrlərində investorlar onları üstün tuturlar. Bununla yanaşı, ilkin bazarda ARMB notları üzrə həcm 645 milyon 34 min 320 manatdan 809 milyon 343 min 145 manata qalxaraq 164 milyon 308 min 825 manat və ya 25,5 faiz artıb. Təkrar bazar isə faktiki olaraq dayanıb: 2025-ci ildə 3 milyon 631 min 843 manat olan təkrar dövriyyə 2026-cı ildə sıfıra enib. Bu da onu göstərir ki, investorlar notları daha çox ilkin yerləşdirmə mərhələsində alıb saxlamağa üstünlük veriblər.
Korporativ qiymətli kağızlar seqmenti isə bazardakı struktur dəyişikliyin ən bariz nümunəsidir. 2025-ci ilin ilk yarısında bu seqment üzrə dövriyyə 635 milyon 699 min 214 manat idisə, 2026-cı ildə 309 milyon 675 min 121 manata düşüb. Deməli, 326 milyon 24 min 93 manat və ya 51,3 faiz azalma var. Lakin əqdlərin sayı 11 min 616-dan 32 min 53-ə yüksəlib. Bu isə 20 min 437 əqd və ya 175,9 faiz artım deməkdir. Bu fərq onu göstərir ki, korporativ seqmentdə iri həcmli əməliyyatlar azalıb, amma bazar daha çox sayda xırda iştirakçı və kiçik həcmli əməliyyatla genişlənib.
Korporativ qiymətli kağızların ilkin bazarında həcmin azalması müşahidə edilir. 2025-ci ildə 470 milyon 739 min 303 manat olan ilkin yerləşdirmə həcmi 2026-cı ildə 137 milyon 481 min 430 manata düşüb. Bu, 333 milyon 257 min 873 manat və ya 70,8 faiz azalma deməkdir. Bununla belə, əqdlərin sayı 1 266-dan 23 164-ə qalxıb. Artım 21 min 898 əqd və ya 1729,7 faizdir. Bu olduqca mühüm siqnaldır. Çünki bu dinamika göstərir ki, bazarda iri korporativ emissiyalar azalsa da, daha çox sayda xırda yerləşdirmə və ya retail-investor iştiraklı əməliyyatlar baş verib.
Bu seqmentin daxilində xüsusilə ilkin səhm bazarı diqqət çəkir. 2025-ci ildə ilkin bazarda səhmlər üzrə dövriyyə cəmi 2 milyon 420 min manat idi. 2026-cı ildə isə bu rəqəm 51 milyon 731 min 430 manata yüksəlib. Artım 49 milyon 311 min 430 manat və ya 2037,7 faiz təşkil edib. Əqdlərin sayı isə 4-dən 20 min 192-yə yüksəlib. Bu, bazarda səhm əməliyyatlarının xırda investorlar arasında ciddi şəkildə genişləndiyini göstərir. Burada ehtimal etmək olar ki, daha kiçik nominal yerləşdirmələr, yeni investor marağı və ya rəqəmsal platformalar vasitəsilə bazara çıxış imkanlarının genişlənməsi rol oynayıb.
Bunun əksinə olaraq, ilkin korporativ istiqraz bazarında kəskin azalma var. 2025-ci ildə 468 milyon 319 min 303 manat olan həcm 2026-cı ildə 85 milyon 750 min manata düşüb. Bu, 382 milyon 569 min 303 manat və ya 81,7 faiz azalma deməkdir. Bu da göstərir ki, bazarda iri korporativ borc alətlərinə maraq zəifləyib və ya yeni emissiyalar əhəmiyyətli dərəcədə azalıb.
Korporativ qiymətli kağızların təkrar bazarında isə əksinə, nisbətən sabit vəziyyət müşahidə olunur. Dövriyyə 164 milyon 959 min 910 manatdan 172 milyon 193 min 691 manata yüksəlib. Bu, 7 milyon 233 min 781 manat və ya 4,4 faiz artım deməkdir. Lakin əqdlərin sayı 10 min 350-dən 8 min 889-a düşüb. Yəni 1 461 əqd və ya 14,1 faiz azalma var. Deməli, təkrar bazarda əməliyyatların sayı azalsa da, orta əməliyyat ölçüsü nisbətən böyüyüb və ya daha konsolidə ticarət baş verib.
İpoteka istiqrazları seqmentində də geriləmə mövcuddur. 2025-ci ilin ilk yarısında dövriyyə 694 milyon 874 min 935 manat olduğu halda, 2026-cı ildə 407 milyon 530 min 785 manata enib. Azalma 287 milyon 344 min 150 manat və ya 41,4 faiz təşkil edib. Əqdlərin sayı isə 20-dən 25-ə qalxıb. Bu, 5 əqd və ya 25 faiz artım deməkdir. Burada da ümumi mənzərə oxşardır: iri həcm azalır, amma əməliyyat sayı bir qədər artır. Bu, alətə marağın qalmasını, lakin iri institusional dövriyyənin zəifləməsini göstərir.
Repo əməliyyatları bazarın əsas çəkisini təşkil etsə də, bu seqmentdə də zəifləmə müşahidə olunub. 2025-ci ilin yanvar–iyun dövründə repo əməliyyatlarının dövriyyəsi 31 milyard 220 milyon 200 min 590 manat olmuşdusa, 2026-cı ildə 21 milyard 596 milyon 5 min 868 manata düşüb. Beləliklə, 9 milyard 624 milyon 194 min 722 manat və ya 30,8 faiz azalma qeydə alınıb. Əqdlərin sayı isə demək olar sabit qalıb: 3 020-dən 3 030-a yüksəlib. Bu, cəmi 10 əqd və ya 0,3 faiz artım deməkdir. Buradan görünür ki, repo bazarı aktiv işləməyə davam edib, amma orta əməliyyat həcmi aşağı düşüb.
Repo əməliyyatlarının tərkibinə baxdıqda daha dərin struktur dəyişiklikləri üzə çıxır. Dövlət istiqrazları üzrə repo 19 milyard 254 milyon 188 min 628 manatdan 19 milyard 969 milyon 494 min 895 manata yüksəlib. Bu, 715 milyon 306 min 267 manat və ya 3,7 faiz artımdır. ARMB notları üzrə repo isə 111 milyon 711 min 91 manatdan 620 milyon 517 min 300 manata qalxıb. Bu da 508 milyon 806 min 209 manat və ya 455,5 faiz artım deməkdir. Ən kəskin dəyişiklik korporativ qiymətli kağızlar üzrə repoda baş verib. 2025-ci ildə bu göstərici 11 milyard 854 milyon 300 min 871 manat olduğu halda, 2026-cı ildə 958 milyon 781 min 129 manata düşüb. Yəni 10 milyard 895 milyon 519 min 742 manat və ya 91,9 faiz azalma baş verib.
Bu tendensiya aydın şəkildə göstərir ki, bazar iştirakçıları təminat kimi korporativ alətlərdən uzaqlaşaraq daha etibarlı hesab edilən dövlət istiqrazları və ARMB notlarına üstünlük verməyə başlayıblar. Bu, risk iştahasının azalması, likvidlik idarəçiliyində mühafizəkar yanaşmanın güclənməsi və bazarda riskin daha sərt qiymətləndirilməsi ilə izah oluna bilər. Xüsusilə repo bazarında korporativ kağızların payının belə kəskin enməsi bazar inamı baxımından mühüm siqnaldır.
İlkin və təkrar bazarın ümumi mənzərəsi də bu struktur dəyişikliyi təsdiqləyir. İlkin bazarda dövriyyə 2025-ci ildə 2 milyard 960 milyon 784 min 41 manat idisə, 2026-cı ildə 1 milyard 346 milyon 833 min 446 manata düşüb. Azalma 1 milyard 613 milyon 950 min 595 manat və ya 54,5 faiz təşkil edib. Lakin əqdlərin sayı 1 436-dan 23 374-ə yüksəlib. Bu, 21 min 938 əqd və ya 1527,7 faiz artım deməkdir. Yəni ilkin bazarda iri həcmli emissiyalar azalsa da, xırda ölçülü çoxsaylı əməliyyatlar sürətlə artıb.
Təkrar bazarda isə həm həcm, həm də əqd sayı azalıb. Dövriyyə 2 milyard 441 milyon 521 min 630 manatdan 888 milyon 113 min 892 manata düşüb. Bu, 1 milyard 553 milyon 407 min 738 manat və ya 63,6 faiz azalma deməkdir. Əqdlərin sayı isə 10 min 801-dən 9 min 38-ə enib. Yəni 1 763 əqd və ya 16,3 faiz azalma var. Bu da onu göstərir ki, təkrar bazarda likvidlik zəifləyib, investorların aktiv alqı-satqı davranışı nisbətən səngiyib və bazar daha az çevik olub.
Bütün bu göstəricilər əsasında belə nəticəyə gəlmək olar ki, 2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycan kapital bazarı həcminə görə zəifləsə də, fəaliyyət formasına görə daha parçalanmış və fərqli iştirakçı tərkibli bir mərhələyə keçib. Bazarda iri əməliyyatların, xüsusilə dövlət kağızları və korporativ repo seqmentinin zəifləməsi ümumi dövriyyəni aşağı salıb.
Başqa sözlə, 2025-ci ilin ilk yarısı daha çox iri məbləğli və institusional xarakterli bazar ili idisə, 2026-cı ilin ilk yarısı daha çox xırda, selektiv və ehtiyatlı investor davranışı ilə səciyyələnib. Bu, bazarın zəifləməsi ilə yanaşı, onun yeni mərhələyə keçdiyini də göstərir. Bazarda riskdən qaçma güclənib, təhlükəsiz alətlərə yönəli maraq artıb, korporativ borc bazarı zəifləyib, amma səhmlər və çoxsaylı xırda əməliyyatlar hesabına iştirakçılıq bazası genişlənib.
Nəticə etibarilə, 2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycan kapital bazarında əsas trend “azalan həcm, artan əməliyyat sayı və dəyişən struktur” ilə xarakterizə olunur. Ən böyük azalma dövlət qiymətli kağızlarında və korporativ repo seqmentində, ən diqqətçəkən artım isə ARMB notlarında və ilkin səhm bazarında qeydə alınıb. Bu isə onu göstərir ki, bazarda pulun hərəkəti zəifləsə də, investor fəallığı yeni formatda davam edir. Gələcək dövrdə bu transformasiyanın dərinləşməsi üçün bazarın həm institusional dayanıqlılığı, həm də retail iştirakçılığın keyfiyyəti əsas müəyyənedici amillər olacaq.
Müəlli:Aynur Qəniyeva