Dünya iqtisadiyyatı 2025-ci ildə artan geosiyasi gərginliklər, enerji bazarlarında müşahidə olunan yüksək volatillik və getdikcə güclənən ticarət məhdudiyyətləri ilə üzləşmişdir. Beynəlxalq təşkilatların proqnozlarına görə, qlobal iqtisadi artım tempi nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləmiş, Dünya Bankı isə 2026-cı il üçün bu göstəricini cəmi 2,6 faiz səviyyəsində qiymətləndirmişdir. Bütün bu mürəkkəb amillərə baxmayaraq, Azərbaycan iqtisadiyyatı nisbi sabitliyini qoruyub saxlamaqla yanaşı, struktur transformasiya meyllərini də uğurla davam etdirmişdir. Belə ki, 2025-ci ildə ölkənin ümumi daxili məhsulu real ifadədə 1,4 faiz artaraq 129,1 milyard manata çatmışdır. Bu artımın keyfiyyətcə ən əlamətdar cəhəti isə onun mənbələrində köklü dəyişikliklərin baş verməsidir: qeyri-neft-qaz sektoru 2,7 faiz artım təmin edərkən, neft-qaz sektoru 1,6 faiz azalmışdır. Bu rəqəmlər açıq şəkildə göstərir ki, hazırda iqtisadi artımın əsas drayveri enerji sektoru deyil, ticarət və xidmətlər, nəqliyyat və logistika, turizm, həmçinin informasiya-kommunikasiya texnologiyaları kimi qeyri-neft sahələridir.
İnflyasiya proseslərinə nəzər yetirdikdə, mərkəzi bankın pul siyasətinin nisbətən effektiv idarə olunduğunu görmək mümkündür. 2025-ci ildə illik inflyasiya 5,2 faiz, orta illik inflyasiya isə 5,6 faiz təşkil etmişdir. Əsas inflyasiya təzyiqi, ən böyük töhfəni verən ərzaq məhsulları hesabına formalaşsa da, ümumi göstərici hədəf diapazonunda qalmaqla makroiqtisadi sabitliyə xələl gətirməmişdir. Bununla paralel olaraq, maliyyə sektorunda canlanma müşahidə edilmiş, bankların kredit portfeli 9,4 faiz artaraq 30,1 milyard manata, əmanətlər isə 14,2 faiz yüksələrək əhəmiyyətli artım göstərmişdir. Pul kütləsinin 10,2 faiz genişlənməsi daxili tələbatın və maliyyə vasitəçiliyinin gücləndiyini, iqtisadi artımın getdikcə daha çox daxili resurslara söykəndiyini təsdiqləyir.
Xarici sektorun təhlili göstərir ki, Azərbaycan strateji valyuta ehtiyatları hesabına güclü təhlükəsizlik yastığına malikdir. 2025-ci ildə ticarət dövriyyəsi 48,9 milyard dollar təşkil etsə də, ticarət saldosu cəmi 0,1 milyard dollar profisitlə nəticələnmişdir. Lakin əsas üstünlük strateji valyuta ehtiyatlarının 85,1 milyard dollar səviyyəsinə çatmasıdır ki, bu da ümumi daxili məhsulun 112 faizi qədərdir və beynəlxalq standartlara görə olduqca yüksək göstərici sayılır. Dövlət büdcəsinə gəldikdə, 2025-ci ildə 39,2 milyard manat gəlir və 38,6 milyard manat xərclə 580 milyon manat profisit əldə edilmişdir. Burada ən mühüm struktur dəyişiklik qeyri-neft gəlirlərinin ümumi büdcə gəlirlərindəki payının 51,9 faizə çatmasıdır ki, bu da fiskal dayanıqlılıq baxımından kritik dönüş nöqtəsi hesab olunur. Büdcə xərclərinin 39,5 faizini sosial müdafiə təşkil edir, qalan hissə isə müdafiə və təhlükəsizlik, həmçinin azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulması kimi prioritet sahələrə yönəldilmişdir.
Dövlət borcunun idarə olunması sahəsində də olduqca müsbət mənzərə müşahidə edilir. 2026-cı ilin əvvəlinə ümumi dövlət borcu ÜDM-in cəmi 20,1 faizi, xarici borc isə ÜDM-in 6,3 faizi səviyyəsində qərarlaşmışdır. Bu göstəricilər beynəlxalq standartlara görə çox aşağı riskli zona kimi qiymətləndirilir və valyuta ehtiyatlarının borc həcmini dəfələrlə üstələməsi dövlətin borc ödəmə qabiliyyətini daha da möhkəmləndirir.
2027–2030-cu illər üçün ortamüddətli büdcə çərçivəsi isə Azərbaycanın artıq klassik neft əsaslı modelindən tamamilə uzaqlaşaraq yeni iqtisadi inkişaf modelinə keçid etdiyini nümayiş etdirir. Proqnozlara görə, 2030-cu ilə qədər ÜDM 166,9 milyard manata çatacaq, qeyri-neft sektorunun iqtisadiyyatdakı payı isə 81,8 faizə yüksələcəkdir. Orta illik iqtisadi artım tempi 3,3 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırılır. Bu dövrdə əsas prioritet istiqamətlər kimi rəqəmsal iqtisadiyyat, süni intellekt və innovasiyalar, logistika və tranzit potensialı, həmçinin yaşıl enerji layihələri müəyyən edilmişdir. Fiskal siyasət isə iqtisadi şaxələndirmənin dərinləşdirilməsi, rəqəmsallaşma, minimum əməkhaqqı və pensiyaların artırılması hesabına sosial siyasətin gücləndirilməsi, artan regional risklər fonunda müdafiə və təhlükəsizlik xərclərinin yüksək səviyyədə saxlanılması, həmçinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa və məskunlaşma proseslərinin davam etdirilməsi üzərində qurulmuşdur.
Yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı hazırda makroiqtisadi sabitliyin qorunması, neftdən asılılığın azaldılması və tamamilə yeni diversifikasiya olunmuş inkişaf modelinə keçid olmaqla üç strateji mərhələnin kəsişməsindədir. Neft qiymətlərindən asılılığın qalması və qlobal qeyri-müəyyənliyin yüksək səviyyəsi əsas risklər olaraq qalsa da, yüksək valyuta ehtiyatları, aşağı dövlət borcu və ölkənin strateji coğrafi mövqeyi kimi güclü imkanlar bu keçidin uğurla başa çatması üçün möhkəm baza yaradır. Bu transformasiyanın real uğuru isə birbaşa olaraq qeyri-neft sektorunda məhsuldarlığın real artımından və innovasiya yönümlü islahatların dərinliyindən asılı olacaqdır.
Müəllif: Aynur Qəniyeva