Avropa İttifaqının “EU4Digital Facility” proqramı çərçivəsində hazırlanmış genişmiqyaslı meta-analiz hesabatında Azərbaycanın Trans-Xəzər Nəqliyyat Dəhlizinin (Orta Dəhliz) inkişafındakı strateji rolu və enerji təhlükəsizliyi sahəsindəki əhəmiyyəti geniş şəkildə vurğulanıb.
“Advancing a Cross-Regional Connectivity Agenda with Central Asia, Türkiye and the South Caucasus” (Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Cənubi Qafqaz ilə Transregionai Əlaqələndirmə Gündəliyinin İnkişaf etdirilməsi) adlı hesabat Avropa Komissiyasının sifarişi ilə hazırlanıb və regionda nəqliyyat, ticarət, enerji və rəqəmsal sektorlarda mövcud və planlaşdırılan layihələrin hərtərəfli təhlilini təqdim edir.
Nəqliyyat və Ticarət: Orta Dəhlizin əsas halqası
Hesabata görə, Şimal Dəhlizinin etibarlılığının azalması və Cənub marşrutunun ləng inkişafı fonunda, Trans-Xəzər Nəqliyyat Dəhlizi (TNDD) Avropa və Asiya arasında dayanıqlı, şaxələndirilmiş və geosiyasi baxımdan dayanıqlı multimodal nəqliyyat əlaqələri üçün ən perspektivli yol kimi qiymətləndirilir. Burada Azərbaycan, Qazaxıstan, Gürcüstan və Türkiyə ilə yanaşı, Çindən Avropaya uzanan marşrutun əsas aktyorları kimi qeyd edilir.
Hesabatda Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) dəmir yolu xətti hazırda Bakı Limanını Türkiyəyə və oradan Avropaya birləşdirən əsas dəmir yolu xətti kimi vurğulanır. Xəttin rəqəmsal transformasiyası və ERTMS (Avropa Dəmir Yolu İdarəetmə Sistemi) kimi beynəlxalq standartların tətbiqi potensialı xüsusi qeyd olunur. AYİB (EBRD) tərəfindən maliyyələşdirilən E60 Gəncə–Gürcüstan sərhədi yolunun təkmilləşdirilməsi layihəsi də AET-T (TEN-T) genişləndirmə şəbəkəsinin bir hissəsi kimi özəl sektor tərəfdaşlıqlarının təşviqi baxımından dəyərləndirilir.
Bakı Limanının (Ələt) inkişafı xüsusi diqqət mərkəzindədir. Hesabatda limanın I mərhələsinin inkişafı Dünya Bankı tərəfindən 2030-cu ilə qədər Orta Dəhlizin canlılığını yaxşılaşdırmaq üçün prioritet investisiya kimi qeyd edilir. II mərhələ çərçivəsində limanın ötürmə qabiliyyətinin ildə 15 milyon tondan 25 milyon tona çatdırılması planlaşdırılır. Alat Sərbəst Ticarət Zonası isə OECD və ADB-nin Bakı-Aktau marşrutunda konteyner daşıma qabiliyyətinin artırılması tövsiyələri ilə əlaqələndirilir. Xəzər dənizi səviyyəsindəki dəyişikliklər fonunda yeni gəmilərə ehtiyac olduğu vurğulanır və bu sahədə beynəlxalq şirkətlərlə tərəfdaşlığın əhəmiyyəti qeyd olunur.
Azərbaycan Dəmir Yollarının Rəqəmsal Transformasiyası Layihəsi (ADB və Azərbaycan Hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilir) digər ölkələrlə qarşılıqlı işləyə bilən rəqəmsal nəqliyyat sənədlərinin tətbiqi üçün böyük potensial daşıyır. Eyni zamanda, Bakı Limanının “Rəqəmsal Marşrut” (tək-pəncərə/veb platforması) layihəsi ATƏT tərəfindən dəstəklənir və limanın avtomatlaşdırılması, prosedurların şəffaflığının artırılması və Xəzər dənizi üçün elektron sənədlərə keçid istiqamətində mühüm addım kimi dəyərləndirilir. ASCO donanmasının genişləndirilməsi layihəsi də (AYİB tərəfindən dəstəklənir) Xəzərdə daşıma qabiliyyətinin artırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallıqlar və nəqliyyat dəhlizləri
Hesabat Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh danışıqlarının irəliləməsi ilə birlikdə regionda yeni nəqliyyat əlaqələrinin bərpası imkanlarını da geniş təhlil edir. Mövcud AET-T şəbəkəsinin regiondakı konfiqurasiyasının o dövrdəki siyasi konteksti əks etdirdiyi, lakin yeni imkanların yarandığı vurğulanır.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, Ermənistanın Sünik bölgəsi (Zəngəzur) vasitəsilə Azərbaycan və Türkiyə arasında cənub dəmir yolu əlaqəsi mövcud Bakı-Tbilisi-Qars marşrutu ilə müqayisədə səyahət vaxtını 25%-ə qədər azalda bilər. Hesabatda Ermənistanın “Sülh Qovşağı” (Crossroads of Peace) təşəbbüsü ilə yanaşı, ABŞ-ın dəstəklədiyi TRİPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) təşəbbüsü də xüsusi qeyd olunur. TRİPP təşəbbüsünün Azərbaycanın (Naxçıvan daxil olmaqla) və Türkiyənin davam edən dəmir yolu infrastrukturu layihələri ilə əlaqələndiyi bildirilir. Qars-Dilucu (Azərbaycan sərhədi) Dəmir Yolu layihəsi (224 km elektrikləşdirilmiş ikiyollu dəmir yolu) bu kontekstdə əsas planlaşdırılan təşəbbüslərdən biri kimi göstərilir.
Bununla yanaşı, hesabat səmərəsiz sərhədkeçmə əməliyyatlarının bu potensial faydaları əhəmiyyətli dərəcədə azalda biləcəyi barədə xəbərdarlıq edir. Aİ-nin “yaşıl dəhlizlər” (green lanes) təcrübəsi və NCTS, SEED kimi qurulmuş rəqəmsal həlləri bu məsələlərin həlli üçün güclü dəyər təklifi kimi təqdim olunur.
Enerji sektoru: Yaşıl enerji dəhlizlərindən qaz təchizatının şaxələndirilməsinə qədər
Enerji sahəsində hesabat Azərbaycanın həm ənənəvi enerji daşıyıcılarının nəqlində, həm də bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafında strateji rolunu vurğulayır.
“Azərbaycan 2030” Milli Prioritetləri çərçivəsində 30%-lik Bərpa Olunan Enerji (BOE) hədəfi, ixrac dəhlizlərinin inkişafı və aşağı karbonlu elektrik ixracı imkanları baxımından dəyərləndirilir. Masdarın 1 GVt-lıq BOE portfeli (günəş və külək) Gürcüstan-Aİ kabeli vasitəsilə Avropaya ixrac üçün Cənubi Qafqazda təchizat bazası yaratmaq potensialına görə təqdir olunur.
Regionun ən iddialı layihələrindən biri olan Qaradəniz – Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi (HVDC sualtı kabel) Gürcüstan, Azərbaycan, Rumıniya və Macarıstanı birləşdirəcək. Hesabatda bu layihə Cənubi Qafqaz və Aİ arasında birbaşa əlaqə yaradan ilk layihə kimi qiymətləndirilir və böyük miqyaslı bərpa olunan enerji ixracına imkan verəcəyi vurğulanır.
Azərbaycan – Türkiyə (Naxçıvan vasitəsilə) 400 kV-luq elektrik ötürücü xətti Azərbaycanın bərpa olunan elektrik enerjisinin Türkiyəyə birbaşa ötürülməsi üçün yol yaradır. Bu, gələcəkdə Qaradəniz Su Altı Kabeli və AGRI (Azərbaycan-Gürcüstan-Rumıniya-Macarıstan) Yaşıl Enerji Dəhlizi vasitəsilə Aİ-yə ixrac üçün zəmin hazırlayır. Eyni zamanda, Azərbaycan – Gürcüstan – Türkiyə – Bolqarıstan Quruda Transmissiya Əlaqəsi layihəsi (Anlaşma Memorandumu 2025-ci ilin aprelində imzalanıb) Xəzər və Cənubi Qafqaz bərpa olunan enerjisini Türkiyə və Bolqarıstan üzərindən Aİ bazarlarına çıxarmaq üçün alternativ marşrut təklif edir.
Təbii qaz sahəsində isə Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsi (TANAP/TAP) Türkiyə vasitəsilə Xəzər qazının nəql həcmini artırmaqla, orta müddətli dövrdə Aİ-nin enerji təchizatının şaxələndirilməsinə və regional təhlükəsizliyə töhfə verəcək.
Hesabatın nəticə hissəsində vurğulanır ki, Azərbaycan Trans-Xəzər Nəqliyyat Dəhlizinin inkişafında, enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında və regionda yaşıl enerji keçidinin sürətləndirilməsində əsas oyunçulardan biri kimi çıxış edir. Ölkənin həm ənənəvi enerji infrastrukturu, həm də yeni bərpa olunan enerji layihələri Avropanın enerji təchizatının şaxələndirilməsi və iqlim məqsədlərinə çatması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Müəllif: Aynur Qəniyeva