İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun 2026-cı ilin yanvar–iyun aylarını əhatə edən statistik göstəriciləri göstərir ki, Azərbaycanda ipoteka bazarında artım tempi əvvəlki illərlə müqayisədə müəyyən qədər zəifləsə də, dövlətin sosial ipoteka siyasəti və mənzil əlçatanlığının artırılmasına yönəlmiş dəstək mexanizmləri daha da güclənir. 2025-ci ilin ilk altı ayında Fondun vəsaiti hesabına ümumilikdə 232,5 milyon manat məbləğində ipoteka krediti verilmişdisə, 2026-cı ilin eyni dövründə bu göstərici 226,3 milyon manat təşkil edib. Nəticədə ipoteka kreditləşməsinin ümumi həcmi 6,2 milyon manat və ya 2,7 faiz azalıb. Kreditlərin sayında da cüzi enmə müşahidə olunub. Belə ki, ötən ilin eyni dövründə verilən kreditlərin sayı 2272 olduğu halda, bu il həmin göstərici 2242-yə düşüb. Bu isə 30 kredit və ya 1,3 faiz azalma deməkdir. Bu dinamika bazarda ciddi geriləmədən daha çox sabitləşmə meylinin formalaşdığını göstərir. Bazarda baş verən dəyişikliklər daha çox struktur xarakter daşıyır. Belə ki, ipoteka kreditlərinin ümumi həcmində cüzi azalma qeydə alınsa da, güzəştli ipoteka və dövlət zəmanəti proqramlarının əhatə dairəsi genişlənməkdə davam edir.
Statistik azalmada əsas pay adi ipoteka kreditlərinin üzərinə düşür. Belə ki, 2025-ci ilin ilk yarısında 165,5 milyon manat həcmində adi ipoteka krediti verildiyi halda, 2026-cı ilin eyni dövründə bu göstərici 156,1 milyon manata enib. Nəticədə adi ipoteka kreditlərinin məbləği 9,4 milyon manat və ya 5,7 faiz azalıb. Kreditlərin sayı isə 1483-dən 1418-ə düşərək 65 kredit və ya 4,4 faiz geriləyib. Bu göstəricilər bazar şərtləri ilə verilən ipoteka kreditlərinə çıxışın əvvəlki illə müqayisədə müəyyən qədər məhdudlaşdığını göstərir. Ekspertlər bunu daşınmaz əmlak bazarında qiymət artımı, bankların kredit risklərinin qiymətləndirilməsi zamanı daha ehtiyatlı davranması, borcalanların ödəmə qabiliyyətinə qoyulan tələblərin sərtləşməsi, eləcə də ipoteka limitlərinin idarə olunması ilə əlaqələndirirlər.
Bununla yanaşı, dövlət tərəfindən dəstəklənən güzəştli ipoteka proqramında artım davam edir. 2025-ci ilin yanvar–iyun aylarında güzəştli ipoteka kreditlərinin həcmi 67 milyon manat olubsa, 2026-cı ilin eyni dövründə bu rəqəm 70,2 milyon manata yüksəlib. Beləliklə, güzəştli ipoteka kreditlərinin məbləği 3,2 milyon manat və ya 4,8 faiz artıb. Kreditlərin sayı da 789-dan 824-ə yüksələrək 35 kredit və ya 4,4 faiz artım göstərib. Bu artım dövlətin sosial yönümlü ipoteka siyasətini daha da gücləndirdiyini və mənzil təminatına ehtiyacı olan əhalinin, xüsusilə də gənclərin və gənc ailələrin dəstəklənməsinin prioritet olaraq qaldığını göstərir.
Ən ciddi artım isə ipoteka zəmanəti mexanizmində qeydə alınıb. İlkin ödəniş üçün kifayət qədər şəxsi vəsaiti olmayan vətəndaşların ipotekaya çıxış imkanlarını genişləndirmək məqsədilə Fond tərəfindən verilən zəmanətlərin sayı bir il ərzində 1294-dən 1571-ə yüksəlib. Bu, 277 kredit və ya 21,4 faiz artım deməkdir. Zəmanətlərin ümumi məbləği isə 116,8 milyon manatdan 149,9 milyon manata çataraq 33,1 milyon manat və ya 28,3 faiz artıb. Müşahidələr göstərir ki, dövlət zəmanəti mexanizmi son illər ipoteka bazarında getdikcə daha mühüm alətə çevrilir. Xüsusilə ilkin ödəniş imkanları məhdud olan ailələrin mənzil əldə etməsinə yaradılan şərait bazarın sosial funksiyasını daha da gücləndirir.
Fondun uzunmüddətli fəaliyyətinin nəticələri də diqqət çəkir. Belə ki, 2025-ci ilin ortalarınadək Fondun vəsaiti hesabına verilmiş ipoteka kreditlərinin ümumi həcmi 3,55 milyard manat təşkil etdiyi halda, 2026-cı ilin iyul ayına bu göstərici 3,98 milyard manata çatıb. Bu isə 430 milyon manat və ya 12,1 faiz artım deməkdir. Eyni zamanda, mənzil şəraiti yaxşılaşdırılan ailələrin sayı 54,8 mindən 59 mindən çoxa yüksəlib. Başqa sözlə, son bir il ərzində təxminən 4200-dən çox ailə ipoteka proqramlarından yararlanaraq mənzil sahibi olub ki, bu da 7,7 faizlik artım deməkdir.
Diqqəti cəlb edən digər məqamlardan biri isə ipoteka kreditlərindən yararlananların sosial tərkibində ciddi dəyişiklik baş verməməsidir. Həm 2025-ci, həm də 2026-cı ildə kredit alanların 67 faizini gənclər və gənc ailələr təşkil edib. Bu göstərici dövlətin mənzil siyasətində məhz bu kateqoriyanı əsas hədəf qrup kimi saxladığını göstərir. Bundan əlavə, 2026-cı ildə verilən kreditlərin təxminən 22 faizinin regionların payına düşməsi ipoteka maliyyələşməsinin yalnız Bakı şəhərində deyil, bölgələrdə də genişləndiyini göstərir. Bu isə regional inkişaf baxımından müsbət tendensiya kimi qiymətləndirilir.
Ümumilikdə, 2026-cı ilin ilk yarısında ipoteka bazarında müşahidə olunan cüzi azalma bazarın zəifləməsi kimi dəyərləndirilməməlidir. Əksinə, statistik göstəricilər bu sahədə struktur dəyişikliklərinin getdiyini göstərir. Adi ipoteka kreditlərinin həcmi müəyyən qədər azalsa da, güzəştli ipoteka proqramlarının genişlənməsi, dövlət zəmanətlərinin sürətli artımı və ümumi ipoteka portfelinin böyüməsi dövlətin sosial yönümlü mənzil siyasətinin daha da gücləndiyini təsdiqləyir. Mövcud dinamika onu göstərir ki, növbəti dövrdə də ipoteka bazarında əsas prioritet kommersiya kreditlərindən daha çox sosial dəstək mexanizmlərinin genişləndirilməsi və mənzil əlçatanlığının artırılması olacaq. Bu isə həm vətəndaşların mənzil təminatının yaxşılaşdırılmasına, həm də ölkənin daşınmaz əmlak bazarının dayanıqlı inkişafına mühüm töhfə verməyə davam edəcək.
Müəllif:Aynur Qəniyeva