2026-cı ilin II rübündə həm pul bazasının həcmi, həm bank sistemində manat likvidliyi, həm də bank sektorunun pul yaratma qabiliyyətini xarakterizə edən pul multiplikatoru artıb. Xüsusilə bankların manatla müxbir hesablarındakı vəsaitlərin artım tempinin nağd pulun artımını əhəmiyyətli dərəcədə üstələməsi pul bazasının strukturunda bank likvidliyinin rolunun gücləndiyini göstərir.
2026-cı ilin I rübünün sonunda manatla pul bazası ilin əvvəli ilə müqayisədə 5,8% artaraq 23,8 milyard manat təşkil edib. İyunun sonunda isə manatla pul bazasının həcmi 24,4 milyard manata çatıb və ilin əvvəli ilə müqayisədə artım 8,5% olub. Beləliklə, I rübün sonundan iyunun sonunadək, yəni II rüb ərzində manatla pul bazası 600 milyon manat və ya təxminən 2,5% artıb.
Eyni zamanda, ilin əvvəlindən hesablanan artım tempinin 5,8%-dən 8,5%-ə yüksəlməsi 2,7 faiz bəndi fərq deməkdir. Burada 2,7 faiz bəndi ilə II rüb üzrə 2,5%-lik faktiki artımı fərqləndirmək lazımdır. Birinci göstərici ilin əvvəlindən hesablanan artım templəri arasındakı fərqi, 2,5% isə pul bazasının 23,8 milyard manatdan 24,4 milyard manata yüksəlməsini ifadə edir.
Pul bazasının genişlənməsinin səbəblərində də müəyyən dəyişiklik müşahidə olunur. I rübdə manatla pul bazasına artırıcı təsir göstərən əsas amil hökumət hesabları qalıqlarının dəyişməsi olub. I yarımilin yekununda isə hökumət hesablarındakı dəyişikliklə yanaşı, Azərbaycan Mərkəzi Bankının xarici valyuta alışları da pul bazasını artıran əsas amillərdən biri kimi çıxış edib.
AMB-nin xarici valyuta alışları zamanı bazara manat likvidliyinin daxil olması mümkündür. Başqa sözlə, Mərkəzi Bank xarici valyuta alarkən bunun müqabilində manat vəsaitlərinin bank sisteminə daxil olması pul bazasının genişlənməsinə şərait yaradır. Bu baxımdan, II rübdə manatla pul bazasının əlavə 600 milyon manat artmasını hökumət hesablarındakı dəyişikliklərlə yanaşı, Mərkəzi Bankın valyuta əməliyyatlarının yaratdığı əlavə manat likvidliyi ilə də əlaqələndirmək olar.
Pul bazasının strukturunda da diqqətçəkən dinamika qeydə alınıb. Dövriyyədə olan nağd pulun həcmi I rübün sonunda ilin əvvəli ilə müqayisədə 3,3% artmışdısa, I yarımilin sonunda artım 4,7%-ə çatıb. Beləliklə, nağd pul üzrə ilin əvvəlindən artım tempi 1,4 faiz bəndi yüksəlib. Bu dinamika II rübdə də iqtisadiyyatda nağd pula tələbin davam etdiyini göstərir. Nağd pulun həcminə istehlak fəallığı, əhalinin gündəlik ödəniş davranışı, mövsümi amillər və ümumi iqtisadi aktivlik təsir göstərə bilər.
Bununla belə, pul bazasının strukturunda daha yüksək artım bankların manatla müxbir hesablarında müşahidə olunub. Bu hesabların qalığı I rübün sonunda ilin əvvəlinə nisbətən 22,4% artdığı halda, iyunun sonunda artım 34,4%-ə çatıb. Beləliklə, artım templəri arasındakı fərq 12 faiz bəndi təşkil edib. Başqa sözlə, müxbir hesablardakı vəsaitlərin artım tempi nağd pulun artım tempindən xeyli yüksək olub.
Bu dinamika bank sistemində sərbəst manat likvidliyinin genişləndiyini göstərən mühüm göstəricilərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bankların müxbir hesablarında daha çox manat vəsaitinin toplanması onların likvidlik mövqeyinin güclənməsi deməkdir. Bu prosesə hökumət hesabları üzrə əməliyyatlarla yanaşı, AMB-nin xarici valyuta alışları nəticəsində sistemə daxil olan manat likvidliyi də təsir göstərmiş ola bilər.
I yarımildə diqqəti cəlb edən digər dəyişiklik bank sektorunun pul yaratma qabiliyyətini əks etdirən manatla pul multiplikatorunun yüksəlməsidir. I rübün sonunda bu göstərici 1,70 olduğu halda, iyunun sonunda 1,77-yə çatıb. Beləliklə, pul multiplikatoru 0,07 bənd və ya təxminən 4,1% artıb.
Pul multiplikatorunun 1,70-dən 1,77-yə yüksəlməsi o deməkdir ki, I rübün sonunda hər 1 manatlıq pul bazasına 1,70 manat geniş mənada manat pul kütləsi düşürdüsə, iyunun sonunda bu göstərici 1,77 manata yüksəlib. Bu isə geniş pul kütləsinin pul bazası ilə müqayisədə daha sürətli genişləndiyini və bank sisteminin mövcud pul bazası əsasında pul kütləsi yaratmaq imkanının artdığını göstərir.
Pul multiplikatorunun yüksəlməsi bank sistemində maliyyə vasitəçiliyinin və depozit-kredit mexanizminin dinamikası ilə əlaqəli ola bilər. Banklara daxil olan vəsaitlərin depozitlər, hesablaşmalar və kreditləşmə vasitəsilə iqtisadi dövriyyəyə yönəlməsi ilkin pul bazasının daha geniş pul kütləsinə çevrilməsinə imkan verir. Bununla belə, multiplikatorun artmasının konkret səbəblərini tam müəyyənləşdirmək üçün kredit portfeli, manatla depozitlər, məcburi ehtiyatlar və geniş pul kütləsinin ayrı-ayrı komponentlərinin dinamikasının da nəzərə alınması tələb olunur.
Ümumilikdə, 2026-cı ilin I yarısının göstəriciləri manatla pul təklifinin genişlənməsi ilə yanaşı, bu prosesin strukturunda bank likvidliyinin rolunun gücləndiyini göstərir. I rübün sonundan iyunun sonunadək manatla pul bazasının 23,8 milyard manatdan 24,4 milyard manata yüksələrək 600 milyon manat və ya 2,5% artması monetar bazanın genişlənməsinin II rübdə də davam etdiyini göstərir. Eyni zamanda, müxbir hesabların ilin əvvəlindən 34,4% artması və pul multiplikatorunun 1,70-dən 1,77-yə yüksəlməsi bank sektorunda manat likvidliyinin və mövcud pul bazası əsasında daha geniş pul kütləsi formalaşdırmaq imkanlarının artdığına işarə edir.
Beləliklə, I yarımildə manatla pul bazasının genişlənməsi yalnız dövriyyədəki nağd pulun artması ilə deyil, daha çox bank sistemində manat likvidliyinin yüksəlməsi ilə müşayiət olunub. I rübdən fərqli olaraq, AMB-nin xarici valyuta alışlarının da pul bazasını artıran əsas amillər sırasına daxil olması II rübdə likvidliyin genişlənməsinə əlavə təkan verib. Pul multiplikatorunun 4,1% yüksəlməsi isə artan pul bazasının bank sistemi vasitəsilə daha geniş pul kütləsinə çevrilməsi prosesinin gücləndiyini göstərir.
Müəllif:Aynur Qəniyeva