Beynəlxalq siyasətdə dövlətlərin gücü uzun müddət ərazi, əhali, iqtisadiyyat və hərbi potensialla ölçülüb. Bu göstəricilər bu gün də əhəmiyyətini itirməyib. Lakin XXI əsrdə dövlətin real çəkisini yalnız malik olduğu resursların miqdarı deyil, həmin resursları siyasi nəticəyə çevirmək qabiliyyəti müəyyən edir. Bəzən ərazisi və əhalisi böyük olan dövlət beynəlxalq sistemdə gözlənilən təsiri yarada bilmir, bəzən isə daha məhdud imkanlara malik ölkə düzgün strategiya, əlverişli coğrafiya, diplomatik çeviklik və iqtisadi əlaqələr vasitəsilə öz ölçüsündən dəfələrlə böyük təsir əldə edir.
Məhz bu reallıq beynəlxalq münasibətlərdə “orta güc” anlayışını son illərdə yenidən aktuallaşdırıb.
Orta güc nə ABŞ və Çin kimi qlobal sistemin əsas qaydalarını təkbaşına müəyyən edə bilən supergücdür, nə də böyük dövlətlərin qərarlarına əsasən uyğunlaşmalı olan kiçik dövlət. Orta güc regional proseslərin gedişinə ciddi təsir göstərən, müxtəlif güc mərkəzləri ilə işləyə bilən, müəyyən sahələrdə ixtisaslaşmış üstünlüklər yaradan və diplomatik vasitələrlə öz fiziki ölçüsündən daha böyük beynəlxalq çəki qazana bilən dövlətdir.
Bu anlayışın daha maraqlı tərəfi isə odur ki, müasir orta güc yalnız “nəyə malikdir?” sualı ilə deyil, “nə edir?” sualı ilə müəyyən olunur. Son akademik tədqiqatlarda da orta güc anlayışının sırf əhali, ÜDM və hərbi güc sıralamasından davranışa — fəal diplomatiyaya, vasitəçiliyə, regional təşəbbüslərə və konkret sahələrdə ixtisaslaşmaya — doğru dəyişdiyi vurğulanır. Azərbaycanın nümunəsi də məhz bu müzakirənin içərisində getdikcə daha çox araşdırılır.
Bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında çox mühüm strateji sual dayanır: Azərbaycan böyük dövlət olmağa çalışmalıdır, yoxsa öz ölçüsündən daha böyük təsir yaradan orta gücə çevrilməlidir?
Azərbaycanın gələcəyi üçün daha real və rasional seçim ikincisidir.
Azərbaycanı yalnız 10 milyondan bir qədər artıq əhalisi olan, ərazisi məhdud bir Cənubi Qafqaz dövləti kimi qiymətləndirmək artıq ölkənin real geosiyasi çəkisini tam izah etmir. 2026-cı il iyulun 1-nə Azərbaycanın əhalisi 10 milyon 273 min 450 nəfərə çatıb. Eyni zamanda, 2025-ci ildə ölkənin ÜDM-i 129,1 milyard manat olub və qeyri-neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 2,7 faiz artıb.
Bu rəqəmlər Azərbaycanı böyük iqtisadi güclərlə eyni kateqoriyaya qoymur. Ancaq geosiyasətdə məsələ təkcə iqtisadiyyatın böyüklüyü deyil. Əsas məsələ həmin iqtisadiyyatın hansı coğrafiyada yerləşməsi və hansı strateji proseslərə bağlanmasıdır.
Azərbaycan məhz burada öz ölçüsündən böyük üstünlüyə malikdir.
Ölkəmiz Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiyaya, Cənubi Qafqaz vasitəsilə Avropaya, Türkiyə vasitəsilə Aralıq dənizi hövzəsinə, şimal və cənub istiqamətləri ilə isə daha geniş Avrasiya məkanına çıxış imkanlarına malikdir. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat istiqamətlərinin kəsişməsində yerləşməsi Azərbaycanı sadəcə coğrafi ərazi deyil, dəyişən Avrasiya bağlantılarının mühüm elementinə çevirir.
2025-ci ildə Azərbaycan ərazisindən nəqliyyat dəhlizləri ilə ümumilikdə milyonlarla ton yük daşınıb; Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Şərq-Qərb dəhlizi üzrə daşınan yükün həcmi 16,9 milyon tona, Şimal-Cənub dəhlizi üzrə isə 9,3 milyon tona yaxın olub.
Lakin burada Azərbaycanın qarşısında fundamental seçim dayanır.
Azərbaycan sadəcə tranzit ölkəsi olacaq, yoxsa tranzitdən milli güc yaradacaq?
Bu ikisi eyni şey deyil.
Əgər yük sadəcə Azərbaycandan keçirsə, ölkə tranzit məkanıdır. Amma həmin yükün ətrafında logistika, sığorta, maliyyə, anbar, gömrük, istehsal, emal, rəqəmsal xidmətlər və yeni bizneslər formalaşırsa, artıq söhbət geoiqtisadi gücdən gedir.
Orta Dəhliz bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında tarixi imkan açır. Azərbaycan, Qazaxıstan və Mərkəzi Asiyanın digər ölkələri ilə birlikdə Çinlə Avropa arasında yeni bağlantı sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Azərbaycan hökumətinin rəsmi məlumatlarında da Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən strateji marşrut kimi təqdim olunur. 2025-ci ildə Azərbaycan və Qazaxıstan tərəfindən Orta Dəhlizin inkişafı üzrə birgə layihənin təqdim edilməsi də bu istiqamətin institusional əhəmiyyətinin artdığını göstərir.
Deməli, Azərbaycanın məqsədi yalnız “dəhlizin üzərində olmaq” deyil, dəhlizin iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilmək olmalıdır.
Eyni məntiq enerji siyasətinə də aiddir.
Azərbaycanın enerji resursları uzun illər ölkənin iqtisadi və diplomatik gücünün əsas dayaqlarından biri olub. Avropanın enerji təhlükəsizliyində Azərbaycanın rolu ölkəyə yalnız iqtisadi gəlir deyil, diplomatik manevr imkanları da qazandırıb. 2026-cı ildə dərc edilmiş bir akademik araşdırmada Azərbaycanın Avropa ilə enerji əlaqələrindən xarici siyasət muxtariyyətini gücləndirmək üçün istifadə edən və orta gücə doğru inkişaf edən dövlət kimi qiymətləndirilməsi təsadüfi deyil.
Lakin enerji gücünün növbəti mərhələsi ondan daha böyük iqtisadi sistem yaratmaqdır.
Azərbaycanın 2025-ci il xarici ticarət dövriyyəsi 48,9 milyard ABŞ dolları olub. Qeyri-neft-qaz məhsullarının ixracı 3,63 milyard dollar təşkil edib və nominal ifadədə əvvəlki illə müqayisədə 8,1 faiz artıb. Bu rəqəmlər bir tərəfdən iqtisadi potensialı göstərir, digər tərəfdən isə qarşıda duran əsas işi də ortaya qoyur: ixrac strukturunda yüksək əlavə dəyərli qeyri-neft məhsullarının və xidmətlərin çəkisini daha sürətlə artırmaq.
Çünki orta güc yalnız neft və qaz satan ölkə ola bilməz.
Orta gücün arxasında orta güc iqtisadiyyatı dayanmalıdır.
Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan sənaye, kənd təsərrüfatı və qida emalı, logistika, turizm, informasiya texnologiyaları, maliyyə xidmətləri, müdafiə sənayesi, yaşıl enerji və digər yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrdə paralel güc mərkəzləri formalaşdırmalıdır.
Burada xüsusilə aqrar sektorun əhəmiyyətini ayrıca qeyd etmək lazımdır.
Ərzaq təhlükəsizliyi artıq yalnız kənd təsərrüfatı siyasətinin məsələsi deyil. Su qıtlığının, iqlim dəyişmələrinin və qlobal ərzaq zəncirlərindəki risklərin artdığı bir dövrdə ərzaq istehsalı milli təhlükəsizliyin strateji komponentinə çevrilir.
Azərbaycan üçün bu, həm daxili təhlükəsizlik, həm də regional imkan deməkdir.
Su idarəçiliyi, məhsuldarlığın artırılması, müasir aqrar texnologiyalar, toxumçuluq, qida emalı, logistika və aqrar ixrac birlikdə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq arasında aqrar və ərzaq platformasına çevrilməsi üçün əsas yarada bilər.
Burada isə məqalənin əvvəlində qoyduğumuz suala qayıdırıq: Azərbaycanın real gücünü nə müəyyən edir?
Cavab getdikcə aydınlaşır: coğrafiya imkan yaradır, iqtisadiyyat onu maliyyələşdirir, ordu qoruyur, diplomatiya isə həmin imkanları siyasi təsirə çevirir.
Amma bütün bunların arxasında daha fundamental bir resurs dayanır.
İnsan.
Azərbaycanın gələcək orta güc statusu haqqında danışarkən demoqrafiyanı kənarda saxlamaq olmaz. Əksinə, demoqrafiya bütün bu modelin təməlində dayanmalıdır.
2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycanda 40 798 doğum qeydə alınıb və əhalinin hər 1000 nəfərinə düşən doğum göstəricisi əvvəlki ilin eyni dövründəki 9,0-dan 8,0-a enib. Eyni dövrdə 30 625 ölüm qeydə alınıb. Bu rəqəmlər bir daha göstərir ki, demoqrafik dinamika artıq yalnız sosial və ailə siyasəti çərçivəsində deyil, uzunmüddətli milli güc məsələsi kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Çünki gələcəyin ordusunu da, iqtisadiyyatını da, elmini də, sahibkarlığını da insan formalaşdıracaq.
Bu səbəbdən Azərbaycanın orta güc strategiyasının ən fundamental düsturlarından biri belə olmalıdır:
Demoqrafik güc → insan kapitalı → iqtisadi və aqrar güc → texnoloji və hərbi güc → diplomatik güc → geosiyasi təsir.
Bu, sadəcə nəzəri sxem deyil. Dövlətin uzunmüddətli gücünün necə yarandığını izah edən səbəb-nəticə zənciridir.
Əhalinin sayı azalırsa, insan kapitalının keyfiyyəti yüksəlmirsə, təhsil iqtisadiyyatın ehtiyaclarına cavab vermirsə, elm istehsala bağlanmırsa, sahibkarlıq kifayət qədər güclənmirsə, heç bir geosiyasi strategiya uzun müddət dayanıqlı ola bilməz.
Bu baxımdan Azərbaycanın növbəti mərhələdə əsas rəqabəti əslində torpaq və ya resurs uğrunda deyil, insan kapitalı uğrunda olacaq.
Dünya artıq yüksək texnologiya, süni intellekt, biotexnologiya, robotlaşdırma və yeni enerji sistemləri üzərində qurulur. Azərbaycanın bu yarışda yalnız texnologiya alan ölkə kimi qalması onun geosiyasi çəkisini məhdudlaşdırar. Məqsəd seçilmiş sahələrdə texnologiya yaradan, regional bazarlara çıxaran ölkəyə çevrilmək olmalıdır.
Bu sahələrdən biri müdafiə sənayesidir.
Güclü ordu Azərbaycanın milli təhlükəsizliyi üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır. Lakin növbəti mərhələdə hərbi gücü müdafiə sənayesi, mühəndislik, elektronika, pilotsuz sistemlər, kibertəhlükəsizlik və süni intellektlə birləşdirmək lazımdır.
Silah alan ölkədən texnologiya yaradan ölkəyə keçid yalnız hərbi gücün deyil, sənaye və innovasiya gücünün də yüksəlməsi deməkdir.
Eyni proses diplomatiyada da baş verməlidir.
Azərbaycan artıq çoxtərəfli diplomatiya sahəsində əhəmiyyətli təcrübə qazanıb. Qoşulmama Hərəkatına 2019–2023-cü illərdə sədrliyindən sonra ölkənin 2024-cü ildə COP29-a ev sahibliyi etməsi bu xəttin mühüm nümunələrindən biri oldu. COP29 çərçivəsində 196 dövlətin, 150-dən çox hökumətlərarası təşkilat və BMT agentliyinin nümayəndələrinin iştirak etdiyi tədbirlər keçirilib. Azərbaycan həmçinin COP29 çərçivəsində inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında dialoq və konsensus yaratmaq missiyasını önə çəkib.
Bu təcrübə mühüm bir nəticə ortaya qoyur: Azərbaycan yalnız regional məsələlərin iştirakçısı deyil, qlobal gündəmin müəyyən mövzularında platforma yarada bilən dövlət ola bilər.
COP29 bunun bir nümunəsi idi. Gələcəkdə enerji təhlükəsizliyi, su, ərzaq təhlükəsizliyi, iqlim, nəqliyyat, rəqəmsal bağlantı və mədəniyyətlərarası dialoq kimi sahələrdə də Azərbaycan özünəməxsus diplomatik ixtisaslaşma yarada bilər.
Orta güclərin üstünlüyü də məhz buradadır.
Onlar hər məsələni həll etməyə çalışmırlar. Onlar müəyyən məsələlərdə əvəzolunmaz olmağa çalışırlar.
Azərbaycan üçün də “niş diplomatiyası” deyilən bu yanaşma mühüm perspektiv yaradır. Ölkə bütün qlobal problemləri həll edən dövlət olmağa çalışmaq əvəzinə, seçilmiş sahələrdə regional və beynəlxalq təşəbbüslərin aparıcı müəllifinə çevrilə bilər.
Məsələn, Xəzər və Orta Dəhliz üzrə regional bağlantı, enerji və ərzaq təhlükəsizliyi, su idarəçiliyi, iqlim diplomatiyası, Türk dünyası ilə iqtisadi inteqrasiya və Şərq-Qərb arasında mədəni dialoq Azərbaycanın öz diplomatik “ixtisaslaşma sahələri” ola bilər.
Beləliklə, Azərbaycanın geosiyasi modeli “böyük güclərdən biri olmaq” yox, böyük güclərin arasında əhəmiyyətli olmaq üzərində qurula bilər.
Bu iki anlayış arasında çox böyük fərq var.
Azərbaycanın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, ölkə müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibət qura bilir. Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq, Mərkəzi Asiya ilə artan əlaqələr, Avropa ilə enerji və nəqliyyat əməkdaşlığı, Çinlə Orta Dəhliz çərçivəsində artan bağlantılar və digər istiqamətlər Azərbaycanın xarici siyasətində manevr imkanlarını genişləndirir.
Bu siyasətin əsas məqsədi hər hansı bir güc mərkəzindən asılı olmaq deyil, müxtəlif tərəfdaşlıqların yaratdığı imkanlardan milli maraqlar naminə istifadə etməkdir.
Başqa sözlə, Azərbaycan üçün strateji muxtariyyət getdikcə daha vacib olacaq.
Lakin strateji muxtariyyət yalnız diplomatik bəyanatlarla təmin olunmur.
Onun arxasında güclü iqtisadiyyat, ərzaq təhlükəsizliyi, enerji təminatı, hərbi çəkindirmə, texnoloji imkan, maliyyə dayanıqlığı və insan kapitalı dayanmalıdır.
Bu səbəbdən Azərbaycanın orta gücə çevrilməsi xarici siyasət layihəsi deyil.
Bu, bütöv dövlət quruculuğu layihəsidir.
Burada sahibkarlığın rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Güclü dövlətin arxasında yalnız dövlət şirkətləri deyil, xaricdə fəaliyyət göstərən milli şirkətlər, investorlar, texnologiya şirkətləri, logistika operatorları, banklar və xidmət sektoru dayanmalıdır.
Azərbaycan şirkətləri Türkiyədə, Mərkəzi Asiyada, Avropada, Körfəz ölkələrində və digər bazarlarda nə qədər çox fəaliyyət göstərsə, ölkənin iqtisadi diplomatiyası da bir o qədər güclənəcək.
Dövlətin siyasi təsirinin arxasında milli kapital dayanmalıdır.
Bu isə bizi institusional məsələyə gətirir.
Dövlətin gücü yalnız onun rəhbərliyinin iradəsi ilə deyil, institutlarının keyfiyyəti ilə də ölçülür. Qanunun aliliyi, rəqabət mühiti, müasir idarəçilik, insan kapitalının səmərəli istifadəsi, sahibkarlığın inkişafı, innovasiya ekosistemi və investisiya mühitinin keyfiyyəti milli gücün görünməyən, lakin ən vacib komponentlərindəndir.
Çünki zəif institutlar güclü resursları belə aşağı effektivliyə çevirə bilər.
Əksinə, keyfiyyətli institutlar məhdud resurslardan daha böyük nəticə əldə etməyə imkan verir.
Bu baxımdan Azərbaycanın gələcək strategiyasında dövlət və özəl sektor qarşı-qarşıya qoyulmamalıdır. Əksinə, güclü dövlət + güclü milli sahibkarlıq + güclü insan kapitalı bir-birini tamamlayan sistemə çevrilməlidir.
Azərbaycanın qarşısında duran növbəti böyük məsələ də məhz ayrı-ayrı sahələrdə əldə edilmiş uğurları vahid milli güc sistemində birləşdirməkdir.
Enerji ayrı strategiya, nəqliyyat ayrı strategiya, turizm ayrı strategiya, kənd təsərrüfatı ayrı strategiya, demoqrafiya ayrı strategiya, təhsil ayrı strategiya kimi düşünüləndə ölkənin potensialı parçalanır.
Halbuki bunların hamısı bir-birinə bağlıdır.
Məsələn, Orta Dəhliz yalnız nəqliyyat layihəsi deyil. O, logistika, turizm, maliyyə, sənaye, xidmətlər və diplomatiya ilə birlikdə düşünüləndə geoiqtisadi strategiyaya çevrilir.
Aqrar sektor yalnız kənd təsərrüfatı deyil. Su, ərzaq təhlükəsizliyi, logistika, emal, ixrac və kənd turizmi ilə birləşəndə regional iqtisadi gücə çevrilir.
İnsan kapitalı yalnız təhsil məsələsi deyil. O, elm, texnologiya, sahibkarlıq, müdafiə sənayesi və yüksək məhsuldarlıqla birləşəndə milli gücə çevrilir.
Deməli, Azərbaycanın növbəti mərhələsi ayrı-ayrı layihələrin deyil, sinxron işləyən milli güc ekosisteminin qurulması olmalıdır.
Bəs bu modelin 5–10 illik konkret hədəfləri nə ola bilər?
İlk növbədə Azərbaycan Orta Dəhlizdə sadəcə iştirakçı deyil, onun əsas iqtisadi və logistika mərkəzlərindən birinə çevrilməyi hədəfləməlidir. Bunun üçün tranzit həcmlərinin artması qədər, həmin tranzitdən yaranan əlavə dəyərin ölkədə qalması vacibdir.
İkinci istiqamət qeyri-neft iqtisadiyyatının daha sürətli böyüməsi və ixracın tərkibində yüksək əlavə dəyərli məhsul və xidmətlərin payının ciddi şəkildə artırılmasıdır.
Üçüncü istiqamət insan kapitalıdır. Azərbaycan seçilmiş texnoloji sahələrdə regional kadr və innovasiya mərkəzinə çevrilmək üçün təhsil və elmi tədqiqat sistemini iqtisadiyyatın real ehtiyacları ilə daha sıx bağlamalıdır.
Dördüncü istiqamət ərzaq, su və enerji təhlükəsizliyinin bir-birindən ayrı deyil, vahid strateji təhlükəsizlik sistemi kimi idarə edilməsidir.
Beşinci istiqamət isə Azərbaycanın müdafiə qabiliyyətini müdafiə texnologiyaları və milli sənaye ilə daha sıx birləşdirməkdir.
Və bütün bunların təməlində demoqrafik siyasət dayanmalıdır.
Çünki gələcəyin Azərbaycanını bu gün tikilən binalar, yollar və zavodlardan daha çox, onları idarə edəcək insanların sayı və keyfiyyəti müəyyən edəcək.
Buna görə də orta güc strategiyasının ən vacib şərti əslində çox sadədir: Azərbaycan yalnız resurslarını deyil, nəsillərini də planlaşdırmalıdır.
Böyük dövlət olmaq Azərbaycan üçün nə real, nə də zəruri strateji məqsəddir.
Azərbaycanın qarşısında daha maraqlı və daha real bir yol var.
Öz ölçüsündən böyük təsir yaradan dövlət olmaq.
Regional prosesləri izləyən yox, müəyyən sahələrdə onları formalaşdıran dövlət olmaq. Böyük güclər arasında seçim etməyə məcbur olan yox, müxtəlif güc mərkəzləri ilə öz milli maraqları əsasında işləyə bilən dövlət olmaq. Xammal satan yox, texnologiya, xidmət, ərzaq, enerji və logistika məhsulu yaradan dövlət olmaq. Sadəcə tranzit ərazisi yox, regional iqtisadi platforma olmaq. Sadəcə güclü orduya malik ölkə yox, hərbi texnologiya yaradan dövlət olmaq.
Ən əsası isə yalnız bugünkü gücünü qoruyan yox, gələcək gücünü sistemli şəkildə yaradan dövlət olmaq.
Azərbaycanın artıq bu yola çıxmaq üçün mühüm resursları var: əlverişli coğrafiya, enerji potensialı, hərbi imkanlar, nəqliyyat infrastrukturu, diplomatik təcrübə, regional tərəfdaşlıqlar və beynəlxalq platformalarda artan fəallıq. Son illərdə aparılan akademik araşdırmaların Azərbaycanın orta güc davranışlarının gücləndiyini qeyd etməsi də bu transformasiyanın beynəlxalq elmi müstəvidə artıq müzakirə mövzusuna çevrildiyini göstərir.
Amma potensial hələ güc demək deyil.
Potensial yalnız strategiya ilə gücə çevrilir.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ də məhz budur: malik olduğu coğrafiyanı geoiqtisadi gücə, iqtisadiyyatı texnoloji gücə, demoqrafiyanı insan kapitalına, ordunu çəkindirmə gücünə, diplomatiyanı siyasi təsirə və bütün bunları vahid milli gücə çevirmək.
Bu baş verərsə, Azərbaycanın beynəlxalq çəkisini müəyyən edən əsas göstərici artıq əhalisinin neçə milyon olması və ya ərazisinin neçə kvadrat kilometr təşkil etməsi olmayacaq.
Əsas göstərici başqa olacaq:
Azərbaycanın olmadığı regional və beynəlxalq proseslər nə qədər çətinləşir?
Əgər bir gün bu suala cavab “əhəmiyyətli dərəcədə” olacaqsa, onda Azərbaycan artıq sadəcə coğrafi baxımdan orta ölçülü dövlət deyil, real orta güc olacaq.
Çünki beynəlxalq siyasətdə ən böyük üstünlük həmişə ən çox resursa sahib olmaq deyil.
Bəzən ən böyük üstünlük sahib olduğun resursların başqaları üçün nə qədər əvəzolunmaz olduğunu yaratmaqdır.
Və Azərbaycanın yeni strateji seçimi məhz burada başlayır:
Böyük dövlət olmaq yox, böyük təsir yaratmaq.
Müəllif: Emin Əliyev /Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədr müavini