Dövlətə məxsus “Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi” QSC-nin (ASCO) 2026-cı ilin ilk yarısı üzrə açıqladığı hesabat şirkətin mənfəətlə işləməyə davam etdiyini, kapital mövqeyini gücləndirdiyini, eyni zamanda iri investisiya xərcləri və borc ödənişləri fonunda likvid pul ehtiyatlarının azaldığını göstərir. Səhmlərinin 100 faizi “Azərbaycan Nəqliyyat və Kommunikasiya Holdinqi” publik hüquqi şəxsə – AZCON-a məxsus olan ASCO-nun gəlirləri 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında 256,421 milyon manat, ümumi xərcləri isə 236,695 milyon manat olub. Nəticədə faiz və vergidən əvvəlki mənfəət – EBIT 19,726 milyon manat, hesabatda göstərilən EBITDA isə 83,831 milyon manat təşkil edib.
Bu göstəricilər əsasında EBIT marjası 7,69 faiz, EBITDA marjası 32,69 faiz səviyyəsində formalaşıb. Vergidən əvvəlki mənfəət 23,386 milyon manat olub və mənfəət vergisi sətrində ayrıca məbləğ göstərilmədiyindən dövr üzrə xalis mənfəət də 23,386 milyon manat təşkil edib. Beləliklə, xalis mənfəət marjası təxminən 9,12 faizdir. Başqa sözlə, şirkət hər 100 manatlıq gəlirdən təxminən 9,1 manat xalis mənfəət əldə edib.
Gəlirlərin strukturu ASCO-nun əsasən iki böyük fəaliyyət istiqamətindən asılı olduğunu göstərir. Dəniz nəqliyyatı xidmətlərindən 113,105 milyon manat gəlir əldə edilib ki, bu da ümumi gəlirlərin 44,1 faizinə bərabərdir. Yük və sərnişin daşımalarından daxilolmalar 127,584 milyon manat və ya ümumi gəlirlərin 49,8 faizi olub. Digər gəlirlər isə 15,732 milyon manatla cəmi 6,1 faiz paya malikdir. Deməli, şirkətin gəlirlərinin təxminən 94 faizi bilavasitə dəniz nəqliyyatı, yük və sərnişin daşımalarının nəticələrindən formalaşır. Bu yüksək konsentrasiya o deməkdir ki, yük dövriyyəsində, tranzit daşımalarında, fraxt bazarında və donanmanın istifadə səviyyəsində baş verən dəyişikliklər ASCO-nun maliyyə nəticələrinə birbaşa təsir edə bilər.
Xərclərin strukturu isə gəmiçilik biznesinin yüksək əmək, yanacaq və əsas vəsait tutumlu olduğunu nümayiş etdirir. Əmək haqqı xərcləri 80,544 milyon manatla ümumi xərclərin 34,0 faizini, əsas vəsaitlərin amortizasiyası 50,037 milyon manatla 21,1 faizini, yanacaq xərcləri 23,651 milyon manatla təxminən 10,0 faizini təşkil edib. Əmək haqqı fondu üzrə məcburi ödənişlər 18,483 milyon manat, liman haqları və agent xidmətləri 13,033 milyon manat, təmir xərcləri isə 11,884 milyon manat olub. Təkcə bu altı böyük xərc maddəsi şirkətin ümumi xərclərinin təxminən 83,5 faizini formalaşdırır. Bu struktur göstərir ki, ASCO-nun rentabelliyi əmək bazarındakı maaş artımlarına, yanacağın qiymətinə, gəmilərin texniki xidmət və təmir ehtiyaclarına, həmçinin liman tariflərinə xüsusilə həssasdır.
Mənfəətin formalaşmasında diqqət çəkən məqamlardan biri qeyri-əməliyyat nəticələrinin roludur. Şirkətin əsas fəaliyyət üzrə EBIT-i 19,726 milyon manat olduğu halda borclar üzrə faiz xərcləri 12,296 milyon manat təşkil edib. Bu, faiz xərclərinin EBIT-in 62,3 faizinə bərabər olması deməkdir və EBIT əsasında faizlərin ödənilmə əmsalını təxminən 1,6 dəfə səviyyəsinə endirir. Digər tərəfdən, birgə müəssisələrin maliyyə nəticələrində ASCO-nun payı 13,252 milyon manat, məzənnə fərqindən gəlir isə 2,704 milyon manat olub. Nəticədə qeyri-əməliyyat gəlir və xərclərinin yekun təsiri müsbət 3,660 milyon manat təşkil edib və vergidən əvvəlki mənfəət EBIT-dən daha yüksək – 23,386 milyon manata çatıb. Xüsusilə birgə müəssisələrdən əldə olunan 13,252 milyon manatlıq nəticə vergidən əvvəlki mənfəətin təxminən 56,7 faizinə bərabərdir. Sadə hesablama ilə, həmin pay olmasaydı, digər göstəricilər dəyişməz qaldığı halda vergidən əvvəlki mənfəət təxminən 10,134 milyon manat səviyyəsində olardı. Bu, ASCO-nun yekun mənfəətinin yalnız əsas gəmiçilik əməliyyatlarından deyil, investisiya və birgə müəssisələrdən də əhəmiyyətli dərəcədə asılı olduğunu göstərir.
Balans göstəricilərinə görə, 30 iyun 2026-cı il tarixində ASCO-nun cəmi aktivləri 1 milyard 789,666 milyon manat təşkil edib. Bunun 261,820 milyon manatı və ya 14,6 faizi cari aktivlərin, 1 milyard 527,846 milyon manatı və ya 85,4 faizi uzunmüddətli aktivlərin payına düşür. Əsas vəsaitlərin 1 milyard 280,047 milyon manat olması xüsusilə diqqət çəkir: bu göstərici bütün aktivlərin 71,5 faizini təşkil edir. Birgə müəssisələrə investisiyalar isə 244,078 milyon manat və ya aktivlərin 13,6 faizi həcmindədir. Aktivlərin belə strukturu ASCO-nun kapitaltutumlu biznes modeli ilə izah olunur: gəmiçilik fəaliyyəti böyük həcmdə donanma, texniki infrastruktur və uzunmüddətli əsas vəsait tələb edir. Bunun üstün tərəfi iri aktiv bazasının olmasıdır, mənfi tərəfi isə həmin aktivlərin saxlanılması, təmiri, modernləşdirilməsi və amortizasiyasının daimi olaraq ciddi maliyyə resursu tələb etməsidir.
Şirkətin cəmi öhdəlikləri 603,904 milyon manat, kapitalı isə 1 milyard 185,762 milyon manatdır. Beləliklə, aktivlərin təxminən 66,3 faizi kapital, 33,7 faizi öhdəliklər hesabına maliyyələşir. Bu nisbət ümumi maliyyə dayanıqlığı baxımından müsbət qiymətləndirilə bilər. Bununla belə, öhdəliklərin strukturunda kredit borclarının çəkisi yüksəkdir. Qısamüddətli bank kreditləri 57,903 milyon manat, uzunmüddətli bank kreditləri isə 418,184 milyon manat olmaqla cəmi kredit borcu 476,087 milyon manata çatır. Bu məbləğ bütün öhdəliklərin təxminən 78,8 faizinə bərabərdir. Kreditlərin kapitala nisbəti təxminən 0,40 dəfə olsa da, faiz xərclərinin əməliyyat mənfəətindəki yüksək payı borclanmanın şirkətin gələcək pul axınlarına təsirinin diqqətdə saxlanmasını tələb edir.
Likvidlik baxımından mənzərə ikili xarakter daşıyır. Cari aktivlər 261,820 milyon manat olduğu halda cari öhdəliklər 158,376 milyon manatdır. Cari likvidlik əmsalı təxminən 1,65 dəfədir və şirkətin cari aktivlərinin qısamüddətli öhdəliklərini nominal olaraq üstələdiyini göstərir. Xalis dövriyyə kapitalı da müsbətdir və 103,444 milyon manat təşkil edir. Lakin pul vəsaitləri cəmi 37,889 milyon manat, məhdudlaşdırılmış pul vəsaitləri ilə birlikdə isə 39,191 milyon manatdır. Bu rəqəm cari öhdəliklərin cəmi 24,7 faizinə bərabərdir. Eyni zamanda ticarət və digər debitor borcları 102,955 milyon manatdır. Deməli, balansda cari likvidlik qənaətbəxş görünsə də, faktiki ödəniş qabiliyyətinin mühüm hissəsi debitor borclarının vaxtında yığılmasından asılıdır.
Ən aydın azalma pul vəsaitlərində baş verib. 2026-cı ilin əvvəlində şirkətin pul vəsaitləri 49,521 milyon manat olduğu halda 30 iyunda bu göstərici 37,889 milyon manata düşüb. Beləliklə, altı ay ərzində pul ehtiyatları 11,632 milyon manat və ya 23,49 faiz azalıb. Bunun səbəbi əməliyyat fəaliyyətinin zəif pul yaratması deyil. Əksinə, əməliyyat fəaliyyətindən 71,133 milyon manat müsbət xalis pul axını yaranıb. Əsas təzyiq investisiya fəaliyyətindən gəlib: investisiyalar üzrə xalis pul çıxışı 72,426 milyon manat olub. Bundan əlavə, maliyyələşdirmə fəaliyyətindən 10,259 milyon manat xalis pul çıxışı, məzənnə dəyişikliklərindən isə 80 min manatlıq mənfi təsir qeydə alınıb. Nəticədə 71,133 milyon manatlıq əməliyyat pul axını investisiya və maliyyələşdirmə çıxışlarını tam kompensasiya etməyib və pul qalığı 23,5 faiz azalıb.
İnvestisiya pul axınının tərkibi bu azalmanın səbəbini daha da aydın göstərir. Şirkət altı ay ərzində əmlak, tikili və avadanlıqların alınmasına 52,258 milyon manat, əsas vəsaitlərin əsaslı təmirinə 20,001 milyon manat, qeyri-maddi aktivlərə isə 167 min manat sərf edib. Bu xərclərin cəmi 72,426 milyon manatdır. Müqayisə üçün, mənfəət və zərər hesabatında əsas vəsaitlərin amortizasiyası 50,037 milyon manat göstərilib. İnvestisiya pul çıxışı amortizasiya xərcini 22,389 milyon manat və ya təxminən 44,7 faiz üstələyir. Bu fərq donanma və digər əsas fondların sadəcə köhnəlməsinin kompensasiya edilməsindən daha böyük həcmdə vəsait ayrıldığını göstərir. Bunun bir hissəsi aktivlərin yenilənməsi, əsaslı təmiri və ya istehsal gücünün qorunması ilə bağlı ola bilər. Qısamüddətli perspektivdə belə investisiyalar pul ehtiyatlarını azaldır, lakin uzunmüddətli perspektivdə gəmi parkının texniki vəziyyəti və əməliyyat səmərəliliyi üçün zəruri ola bilər.
Maliyyələşdirmə fəaliyyətində də pul çıxışı əsasən borcun azaldılması ilə əlaqədardır. Hesabatda kreditlərin əsas məbləği üzrə 10,496 milyon manat ödəniş göstərilib, digər maliyyələşdirmə daxilolmaları isə cəmi 237 min manat olub. Yəni şirkət hesabat dövründə yeni maliyyə daxilolmalarından daha çox mövcud borcun geri qaytarılmasına vəsait yönəldib. Bu, cari dövrdə pul qalığını aşağı salsa da, gələcək faiz yükünün və borc riskinin azaldılması baxımından müsbət faktor sayıla bilər. Digər tərəfdən, hesabatda ASCO-nun hər biri illik 6 faiz gəlirli iki təminatsız ABŞ dolları istiqraz buraxılışı – 100 milyon dollar və 50 milyon dollar nominal məbləğində qiymətli kağızlar barədə məlumat da yer alır. Ümumilikdə 150 milyon ABŞ dolları həcmində belə valyuta borclanmasının mövcudluğu şirkətin maliyyə nəticələrini faiz dərəcəsi ilə yanaşı məzənnə dəyişikliklərinə də həssas edə bilən amillərdən biridir.
Kapitalda isə 2026-cı ilin ilk yarısında artım qeydə alınıb. 31 dekabr 2025-ci ildə ASCO-nun cəmi kapitalı 1 milyard 162,376 milyon manat idisə, 30 iyun 2026-cı ildə bu göstərici 1 milyard 185,762 milyon manata çatıb. Artım 23,386 milyon manat və ya 2,01 faizdir. Səhmdar kapitalı 440,051 milyon manat, əlavə ödənilmiş kapital isə 392,760 milyon manat səviyyəsində dəyişməz qalıb. Artım tam olaraq bölüşdürülməmiş mənfəət hesabına baş verib: bu göstərici 329,565 milyon manatdan 352,951 milyon manata yüksəlib. Nominal artım 23,386 milyon manat, faizlə artım isə 7,10 faizdir. Başqa sözlə, 2026-cı ilin ilk yarısında əldə edilən 23,386 milyon manat xalis mənfəət şirkətdə saxlanılıb və birbaşa kapital bazasını möhkəmləndirib.
Daha uzun perspektivdən baxdıqda isə kapitalın əvvəlki ildə zəiflədiyi görünür. 1 yanvar 2025-ci ildə cəmi kapital 1 milyard 267,108 milyon manat olduğu halda 31 dekabr 2025-ci ildə 1 milyard 162,376 milyon manata enib. Bu, 104,732 milyon manat və ya 8,27 faiz azalma deməkdir. Eyni dövrdə əlavə ödənilmiş kapital 375,260 milyon manatdan 392,760 milyon manata yüksələrək 17,5 milyon manat və ya 4,66 faiz artıb, lakin bölüşdürülməmiş mənfəət 451,797 milyon manatdan 329,565 milyon manata düşüb. Burada azalma 122,232 milyon manat və ya 27,05 faiz təşkil edib. Kapital hərəkətləri cədvəlində dividendlər və ümumi nəzarətdə olan müəssisələrlə bağlı 54,474 milyon və 48,543 milyon manatlıq “GKZ” düzəlişləri də göstərilir. Bununla belə, təqdim edilən skan edilmiş cədvəldə 2025-ci ilin ümumi məcmu gəliri üzrə işarələnmə tam aydın olmadığı üçün bu maddələrin kapitaldakı ümumi azalmanı hansı dəqiq ardıcıllıqla formalaşdırdığını əlavə izah olmadan qəti şəkildə bölüşdürmək düzgün olmazdı.
Maliyyə nəticələrinə təsir edə biləcək əməliyyat faktorları da hesabatda görünür. Şirkətin işçi sayı birinci rübdə 6 315 nəfər olduğu halda ikinci rübdə 6 034 nəfərə enib. Bu, 281 nəfər və ya 4,45 faiz azalma deməkdir. Hesabat bunun səbəbini ayrıca açıqlamır. Buna görə azalmanı birbaşa ixtisar kimi təqdim etmək olmaz, lakin mümkün səbəblər sırasında struktur optimallaşdırılması, təbii kadr dövriyyəsi, mövsümi işçi ehtiyacının dəyişməsi və əmək məhsuldarlığının artırılması tədbirləri göstərilə bilər. İşçi sayındakı azalmaya baxmayaraq, əmək haqqı və əmək haqqı fondu üzrə məcburi ödənişlərin birlikdə 99 milyon manata yaxınlaşması insan resurslarının ASCO üçün hələ də ən böyük xərc komponentlərindən biri olduğunu göstərir.
Hesabatın idarəetmə hissəsində tranzit daşımalarının həcminin azalması da ayrıca diqqətə çatdırılır. Aprel ayında keçirilən iclasda tranzit daşımalarının azalmasının ölkələrarası nəqliyyat-ticarət əlaqələrinə təsirinin təhlil edilməsi və bununla bağlı müvafiq tədbirlərin hazırlanması tapşırılıb. Bu qeyd maliyyə hesabatında əvvəlki dövr üzrə gəlir müqayisəsi olmadığı üçün gəlirlərin faktiki azalmasını sübut etmir, lakin şirkətin əsas fəaliyyət istiqamətində yük həcmləri ilə bağlı təzyiqin mövcudluğunu göstərən mühüm əməliyyat siqnalıdır. Tranzit yük həcmlərinin azalması davam edərsə, bunun mümkün nəticələri gəmi istifadə səviyyəsinin aşağı düşməsi, vahid yükə düşən sabit xərclərin yüksəlməsi və gəlir marjasına təzyiq ola bilər.
Ümumilikdə, ASCO-nun 2026-cı ilin ilk yarısı üzrə maliyyə vəziyyətini “mənfəətli, kapitalı güclənən, lakin investisiya və borc yükü səbəbindən nağd vəsaiti azalan” model kimi xarakterizə etmək mümkündür. Şirkət 23,386 milyon manat xalis mənfəət əldə edib və həmin məbləğ kapitalı 2,01 faiz artırıb. Əməliyyat fəaliyyəti 71,133 milyon manat müsbət pul yaradıb ki, bu da biznesin əsas fəaliyyətindən real pul axınının mövcudluğunu göstərir. Bununla yanaşı, 72,426 milyon manatlıq investisiya xərcləri, 10,496 milyon manatlıq əsas borc ödənişi və yüksək faiz yükü nəticəsində pul ehtiyatları 11,632 milyon manat və ya 23,49 faiz azalıb. Aktivlərin 71,5 faizinin əsas vəsaitlərdə cəmlənməsi, kreditlərin öhdəliklərin təxminən 79 faizini təşkil etməsi, birgə müəssisələrdən gələn mənfəətin yekun nəticədə böyük paya malik olması və tranzit daşımalarının azalması ilə bağlı idarəetmə səviyyəsində narahatlığın ifadə edilməsi qarşıdakı dövrdə izlənilməli əsas risklərdir. Digər tərəfdən, kapitalın aktivlərdə 66 faizdən çox paya malik olması, müsbət dövriyyə kapitalı və əməliyyatlardan güclü pul axını ASCO-nun maliyyə dayanıqlığını dəstəkləyən əsas göstəricilər kimi çıxış edir.
Müəllif:Aynur Qəniyeva