İnvestisiya şirkətlərinin reytinqi: bazar payları və dövriyyə üzrə müqayisəli təhlil

2026-cı ilin iyun ayı üzrə investisiya şirkətlərinin reytinqinə baxdıqda bazarda liderliyin artıq ABB İnvestə keçdiyi görünür. Belə ki, 2025-ci ilin yanvar–iyun ayları ərzində 24 milyard 459 milyon 931 min 84 manat dövriyyə ilə ümumi bazarın 46.64 faizinə PAŞA Kapital nəzarət etdiyi halda, bir il sonra mənzərə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib və ABB İnvest 22 milyard 475 milyon 959 min 298 manat dövriyyə, eləcə də 49.35% bazar payı ilə birinci pilləyə yüksəlib. Başqa sözlə, əvvəlki dövrdə ikinci yerdə qərarlaşan şirkət sonrakı mərhələdə bazarın əsas aparıcı qüvvəsinə çevrilib. Bu dəyişiklik, ilk növbədə, ABB İnvestin bazarda daha yüksək həcmli əməliyyatları cəmləşdirə bilməsi, iri müştəri portfeli ilə fəallığını artırması və bazar daxilində daha güclü mövqe tutması ilə izah oluna bilər. Eyni zamanda, ötən dövrün lideri olan PAŞA Kapitalın dövriyyəsinin 7 milyard 619 milyon 301 min 915 manata, bazar payının isə 16.73 faizə enməsi göstərir ki, şirkət əvvəlki üstünlüyünü tam şəkildə qoruya bilməyib.

Bazarda liderlik dəyişikliyi ilə yanaşı, ikinci və üçüncü pillələrdə baş verən yerdəyişmələr də ümumi rəqabət mühitinin xeyli dərinləşdiyini göstərir. Əgər 2025-ci ilin ilk altı ayında ABB İnvest 17 milyard 774 milyon 309 min 726 manat dövriyyə və 33.89% bazar payı ilə ikinci yerdə idisə, sonrakı dövrdə liderliyə yüksəlməsi bazarda güc balansının dəyişdiyini təsdiqləyir. Eyni məntiqlə, 2025-ci ildə 2 milyard 891 milyon 962 min 775 manat dövriyyə və 5.51 % bazar payı ilə üçüncü yerdə olan Assist Finance artıq bu mövqeyini qoruya bilməyib. Onun yerini Unicapital tutub. Belə ki, əvvəlki dövrdə 1 milyard 186 milyon 966 min 155 manat dövriyyə və cəmi 2.26 faiz bazar payı ilə nisbətən geri planda qalan Unicapital, 2026-cı ilin iyununda 4 milyard 493 milyon 49 min 580 manat dövriyyə və 9.87 % bazar payı ilə ilk üçlüyə daxil olub. Bu yüksəliş göstərir ki, şirkət bazar daxilində daha fəal inkişaf xətti götürüb və rəqabət imkanlarından səmərəli istifadə edib. Assist Finance-in isə sonrakı mərhələdə 2 milyard 134 milyon 899 min 798 manat dövriyyə və 4.69% payla daha aşağı sıraya geriləməsi onun bazarda nisbi üstünlüyünü itirdiyini göstərir.

Reytinqin orta hissəsində də ciddi struktur dəyişiklikləri diqqəti cəlb edir. Məsələn, 2025-ci ilin yanvar–iyun aylarında CPM-Invest 1 milyard 916 milyon 374 min 880 manat dövriyyə və 3.65% bazar payı ilə bazarda orta mövqedə qərarlaşmışdı. Lakin 2026-cı ilin iyununda şirkətin dövriyyəsi 4 milyard 331 milyon 12 min 279 manata, bazar payı isə 9.51%-ə yüksəlib. Bu artım CPM-Investin bazarın ən sürətlə böyüyən iştirakçılarından birinə çevrildiyini göstərir. Bənzər tendensiya İnvest-Az üzrə də müşahidə olunur. Belə ki, əvvəlki dövrdə 1 milyard 100 milyon 402 min 751 manat dövriyyə və 2.10% bazar payına malik olan şirkət, sonrakı mərhələdə 3 milyard 380 milyon 610 min 974 manat dövriyyə və 7.42% bazar payı ilə bazarın daha güclü oyunçuları sırasına daxil olub. Bu fakt onu göstərir ki, bazarda yalnız liderlərin deyil, orta səviyyəli iştirakçıların da genişlənməsi üçün real imkanlar yaranıb. Deməli, rəqabət artıq təkcə ilk iki şirkət arasında deyil, daha çox  investisiya şirkəti arasında  formalaşır.

Bunun əksinə olaraq, bəzi şirkətlər bazardakı çəkisini ciddi şəkildə itirib. Məsələn, 2025-ci ilin yanvar–iyun aylarında Xalq Kapital 1 milyard 712 milyon 809 min 319 manat dövriyyə və 3.27% bazar payı ilə seçilən bazar  iştirakçılarından biri olduğu halda, 2026-cı ilin iyununda onun dövriyyəsi cəmi 99 milyon 647 min 205 manata, bazar payı isə 0.22 %-ə düşüb. Bu qədər kəskin geriləmə şirkətin ya iri həcmli əməliyyatlarını itirməsi, ya da bazarda əvvəlki aktivliyini saxlamaması ilə bağlı ola bilər. Oxşar azalma Capital Partnersdə də müşahidə edilir. Belə ki, əvvəlki dövrdə 648 milyon 247 min 523 manat dövriyyə və 1.24% bazar payına sahib olan şirkət, sonrakı mərhələdə 258 milyon 876 min 501 manat dövriyyə və 0.57% bazar payı ilə daha aşağı mövqeyə enib. Bu da onu göstərir ki, bazardakı yenidən bölgü prosesi bütün iştirakçılara eyni dərəcədə müsbət təsir etməyib; bəzi şirkətlər artım əldə etdiyi halda, digərləri rəqabət təzyiqi altında pay itirib.

Aşağı pillələrdə qərarlaşan iştirakçılar üzrə dinamika da bazarın ümumi transformasiyasını əks etdirir. 2025-ci ilin ilk yarısında Troni 305 milyon 78 min 762 manat dövriyyə və 0.58% bazar payı ilə çıxış etdiyi halda, 2026-cı ilin iyununda onun göstəricisi 173 milyon 359 min 381 manat və 0.38% səviyyəsinə enib. CFI Financial üzrə də geriləmə daha qabarıq görünür: şirkətin dövriyyəsi 189 milyon 755 min 176 manatdan 22 milyon 425 min 533 manata, bazar payı isə 0.36 %-dən 0.05 faizə düşüb. MFX Trading də eyni tendensiyanı yaşayıb; onun göstəricisi 120 milyon 329 min 744 manat və 0.23%-dən 36 milyon 731 min 818 manat və 0.08%-ə enib. Bununla yanaşı, 2026-cı ilin iyununda İnno Kapitalın 509 milyon 46 min 1 manat dövriyyə və 1.12% bazar payı ilə önə çıxması, həmçinin Xalq Bankın 10 milyon 112 min 199 manat və 0.02% göstərici ilə siyahıya daxil olması bazarın yeni iştirakçılar üçün də açıq olduğunu göstərir. Bu, rəqabət mühitinin əvvəlki dövrlə müqayisədə daha çoxşaxəli xarakter aldığını təsdiqləyir.

Ümumi bazar həcminin müqayisəsi də mühüm nəticələr verir. Belə ki, 2025-ci ilin yanvar–iyun aylarında investisiya şirkətləri üzrə ümumi dövriyyə 52 milyard 443 milyon 26 min 735 manat təşkil etdiyi halda, 2026-cı ilin iyununda bu göstərici 45 milyard 545 milyon 32 min 482 manata enib. İlk baxışda bu azalma bazarın ümumi zəifləməsi kimi görünə bilər. Lakin şirkətlər üzrə bölgü təhlil edildikdə aydın olur ki, məsələ yalnız ümumi həcmin azalması deyil, daha çox bazar daxilində payların yenidən paylaşdırılması ilə bağlıdır. Çünki ümumi bazar həcmi nisbətən kiçilsə də, bəzi şirkətlər, xüsusilə ABB İnvest, Unicapital, CPM-Invest və İnvest-Az kimi iştirakçılar öz paylarını əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa nail olublar. Bu isə onu göstərir ki, bazarda uğur artıq təkcə iri həcmə sahib olmaqla deyil, dəyişən şəraitə çevik uyğunlaşmaqla müəyyən olunur.

İlk iki şirkətin bazardakı ümumi çəkisinin azalması da diqqəti cəlb edən məqamlardandır. 2025-ci ilin yanvar–iyun aylarında PAŞA Kapital və ABB İnvest birlikdə bazarın 80.53 faizinə nəzarət etdiyi halda, 2026-cı ilin iyununda onların ümumi payı 66.08 %-ə düşüb. Bu göstərici onu deməyə əsas verir ki, bazarda dominant mövqe hələ də əsasən iri iştirakçıların əlində qalsa da, əvvəlki illə müqayisədə təmərküzləşmə zəifləyib. Başqa sözlə, bazarın müəyyən hissəsi orta və nisbətən kiçik iştirakçıların xeyrinə yenidən bölüşdürülüb. Bu meyl rəqabətin artdığını, bazarın daha balanslı formaya keçdiyini və alternativ oyunçuların təsir imkanlarının genişləndiyini göstərir.

Nəticə etibarilə, 2026-cı ilin iyun ayı üzrə investisiya şirkətlərinin reytinqi bazarda sadəcə yerlərin dəyişməsini deyil, daha dərin struktur yenilənməsini əks etdirir. PAŞA Kapitalın liderlikdən ikinci pilləyə enməsi, ABB İnvestin bazarın əsas aparıcı qüvvəsinə çevrilməsi, Unicapital, CPM-Invest və İnvest-Az kimi şirkətlərin sürətli yüksəlişi, eyni zamanda Xalq Kapital, CFI Financial və bəzi digər iştirakçıların ciddi geriləməsi bazar daxilində güc mərkəzlərinin yenidən formalaşdığını göstərir. Bu prosesin əsas səbəbləri sırasında rəqabətin dərinləşməsi, əməliyyat axınının yeni iştirakçılar arasında bölüşdürülməsi, bəzi şirkətlərin daha çevik bazar strategiyası seçməsi, digərlərinin isə bu tempə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkməsi dayanır. Beləliklə, ölkənin daxili qiymətli kağızlar bazarında əvvəlki dövrlə müqayisədə daha dinamik, daha çevik və daha rəqabətli mühit formalaşır; bununla belə, böyük oyunçuların bazara həlledici təsiri hələ də qalmaqdadır.

Müəllif:Aynur Qəniyeva