2025-ci ildə Azərbaycan Respublikasının İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu maliyyə göstəricilərində ümumilikdə artım müşahidə olunur. Ən əsas göstəricilərdən biri olan cəmi aktivlər 2024-cü ildə 3 353 798 788 manat olduğu halda, 2025-ci ildə 4 000 792 321 manata yüksəlmişdir.
GDP xəbər verir ki,bu, 646 993 533 manat, yəni təxminən 19,3% artım deməkdir. Aktivlərin artması Fondun fəaliyyət həcminin genişləndiyini, xüsusilə ipoteka kreditləri və maliyyə icarəsi üzrə əməliyyatların böyüdüyünü göstərir.
Azərbaycan Respublikasının İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu xalis mənfəəti də artmışdır. 2024-cü ildə xalis mənfəət 23 244 760 manat, 2025-ci ildə isə 26 845 718 manat olmuşdur. Beləliklə, mənfəət 3 600 958 manat və ya 15,5% artmışdır. Bu artım əsasən faiz gəlirlərinin, əməliyyat gəlirlərinin və maliyyə fəaliyyətinin genişlənməsi ilə izah oluna bilər.
Gəlirlər və xərclər üzrə dəyişikliklər
2025-ci ildə faiz gəlirləri 2024-cü illə müqayisədə 94 182 818 manatdan 115 028 336 manata yüksəlmişdir. Artım 20 845 518 manat, yəni 22,1% təşkil etmişdir. Bu artımın əsas səbəbi Azərbaycan Respublikasının İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu kredit portfelinin, xüsusilə ipoteka kreditlərinin böyüməsi ilə bağlı ola bilər. Kreditlərin həcmi artdıqca həmin kreditlərdən əldə olunan faiz gəlirləri də artır.
Eyni zamanda faiz xərcləri də artmışdır. 2024-cü ildə faiz xərcləri 57 347 934 manat, 2025-ci ildə isə 73 065 620 manat olmuşdur. Bu, 15 717 686 manat və ya 27,4% artım deməkdir. Faiz xərclərinin artması Fondun daha çox borc vəsaiti cəlb etməsi, xüsusilə buraxılmış qiymətli kağızların həcminin artması ilə əlaqələndirilə bilər. Yəni Azərbaycan Respublikasının İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu fəaliyyətini genişləndirmək üçün daha çox maliyyə resursu cəlb etmiş, nəticədə bu resurslara görə ödənilən faizlər də çoxalmışdır.
Buna baxmayaraq, xalis faiz gəlirləri 2024-cü ildəki 36 834 884 manatdan 2025-ci ildə 41 962 716 manata yüksəlmişdir. Artım 5 127 832 manat, yəni 13,9% olmuşdur. Bu onu göstərir ki, faiz xərcləri artsa da, faiz gəlirlərindəki artım Fondun xalis faiz nəticəsini müsbət istiqamətdə saxlamışdır.
Haqq və komissiya gəlirləri də 1 087 234 manatdan 1 253 839 manata qalxmış, yəni 166 605 manat və ya 15,3% artmışdır. Bu artım Fondun xidmət və əməliyyat həcminin artımı ilə bağlı ola bilər. Lakin haqq və komissiya xərcləri də 2 049 169 manatdan 2 724 739 manata yüksəlmişdir. Artım 675 570 manat, yəni 33,0% təşkil etmişdir. Bu isə xidmətlərin icrası, əməliyyatların aparılması və vasitəçi xərclərin artması ilə izah oluna bilər.
Digər gəlirlər 2024-cü ildə 1 598 913 manat, 2025-ci ildə isə 1 757 575 manat olmuşdur. Artım 158 662 manat və ya 9,9% təşkil etmişdir. Bu göstəricidəki artım əsas fəaliyyətlə yanaşı əlavə gəlir mənbələrinin də bir qədər genişləndiyini göstərir.
Nəticədə Fondun əməliyyat gəlirləri 2024-cü ildə 36 299 792 manat, 2025-ci ildə isə 40 870 668 manat olmuşdur. Bu, 4 570 876 manat və ya 12,6% artım deməkdir.
Xərclər hissəsində isə insan resursları üzrə xərclər 8 227 992 manatdan 8 572 540 manata yüksəlmişdir. Artım 344 548 manat, yəni 4,2% təşkil etmişdir. Bu artım əməkhaqqı, sosial ödənişlər və işçi heyəti ilə bağlı xərclərin artması ilə əlaqəli ola bilər.
İnzibati və digər xərclər isə 4 827 040 manatdan 5 452 410 manata yüksəlmişdir. Artım 625 370 manat və ya 13,0% olmuşdur. Bu, Fondun fəaliyyət həcminin genişlənməsi fonunda inzibati idarəetmə, texniki təminat, xidmət və digər əməliyyat xərclərinin artması ilə izah edilə bilər.
Aktivlər üzrə artım və azalma
Fondun aktivlərində ən böyük artım maliyyə icarəsi üzrə alınacaq vəsaitlərdə müşahidə olunur. Bu göstərici 2024-cü ildə 630 711 965 manat, 2025-ci ildə isə 988 354 594 manat olmuşdur. Artım 357 642 629 manat, yəni 56,7% təşkil etmişdir. Bu ciddi artım Fondun maliyyə icarəsi istiqamətində fəaliyyətinin genişləndiyini göstərir.
İpoteka kreditləri də əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. 2024-cü ildə 2 276 827 323 manat olan ipoteka kreditləri 2025-ci ildə 2 546 010 315 manata çatmışdır. Artım 269 182 992 manat, yəni 11,8% olmuşdur. Bu artım ipoteka kreditləşməsinin davam etdiyini və Fondun əsas fəaliyyət istiqaməti üzrə portfelinin böyüdüyünü göstərir.
Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri 2024-cü ildə 7 218 490 manat, 2025-ci ildə isə 41 562 199 manat olmuşdur. Artım 34 343 709 manat, yəni 475,8% təşkil etmişdir. Faiz olaraq artım çox yüksək görünür, çünki 2024-cü ilin göstəricisi nisbətən aşağı baza olmuşdur. Bu artım Fondun ilin sonunda daha çox likvid vəsait saxladığını göstərir.
Əmlak, avadanlıq və qeyri-maddi aktivlər 15 656 152 manatdan 32 730 708 manata yüksəlmişdir. Artım 17 074 556 manat, yəni 109,1% olmuşdur. Bu, Fondun maddi-texniki bazasına, avadanlıqlara və ya qeyri-maddi aktivlərə investisiya etdiyini göstərə bilər.
Azalma olan əsas aktivlərdən biri banklarda yerləşdirilmiş depozitlərdir. 2024-cü ildə bu göstərici 1 292 000 manat olduğu halda, 2025-ci ildə 0 manat göstərilmişdir. Bu, 1 292 000 manat və ya 100% azalma deməkdir. Bu azalma depozitlərin geri çəkilməsi və ya həmin vəsaitlərin digər aktivlərə, məsələn kreditləşməyə və ya likvid vəsaitlərə yönəldilməsi ilə bağlı ola bilər.
Amortizasiya olunmuş dəyərdə borc alətləri 92 893 685 manatdan 79 351 004 manata düşmüşdür. Azalma 13 542 681 manat, yəni 14,6% təşkil etmişdir. Bu, borc alətlərinin ödənilməsi, satılması və ya portfeldə struktur dəyişikliyi ilə əlaqəli ola bilər.
Satmaq öhdəliyi ilə kirayə üçün yaşayış sahələri fondu da azalmışdır. 2024-cü ildə bu göstərici 328 259 010 manat, 2025-ci ildə isə 311 213 548 manat olmuşdur. Azalma 17 045 462 manat, yəni 5,2% təşkil etmişdir. Bu azalma yaşayış sahələrinin bir hissəsinin realizasiyası, icarə-satış mexanizmi üzrə istifadəsi və ya portfelin dəyişməsi ilə bağlı ola bilər.
Öhdəliklər üzrə dəyişikliklər
Fondun cəmi öhdəlikləri 2024-cü ildə 2 126 005 577 manat, 2025-ci ildə isə 2 661 153 392 manat olmuşdur. Artım 535 147 815 manat, yəni 25,2% təşkil etmişdir. Öhdəliklərin artması əsasən Fondun maliyyə resurslarının genişlənməsi və daha çox borc alətləri buraxması ilə izah olunur.
Ən böyük artım buraxılmış qiymətli kağızlar üzrədir. Bu göstərici 2 067 443 841 manatdan 2 585 411 063 manata yüksəlmişdir. Artım 517 967 222 manat, yəni 25,1% təşkil etmişdir. Bu, Fondun kredit və maliyyə icarəsi əməliyyatlarını maliyyələşdirmək üçün kapital bazarlarından daha çox vəsait cəlb etdiyini göstərir.
Gələcək dövrün gəlirləri 27 226 190 manatdan 42 238 852 manata yüksəlmişdir. Artım 15 012 662 manat, yəni 55,1% olmuşdur. Bu artım gələcək dövrlərə aid ediləcək gəlirlərin və ya əvvəlcədən tanınmış öhdəlik xarakterli gəlirlərin artması ilə bağlı ola bilər.
Faiz subsidiyaları üzrə nəzərdə tutulmuş vəsait 17 731 876 manatdan 19 943 372 manata yüksəlmişdir. Artım 2 211 496 manat, yəni 12,5% olmuşdur. Bu artım dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılan kredit mexanizmlərinin davam etməsi və subsidiyalara ehtiyacın artması ilə əlaqəli ola bilər.
Azalma isə təxirə salınmış gəlirlərdə müşahidə olunur. Bu göstərici 9 764 390 manatdan 9 322 742 manata düşmüşdür. Azalma 441 648 manat, yəni 4,5% təşkil etmişdir. Bu, əvvəlki dövrlərdə təxirə salınmış gəlirlərin bir hissəsinin cari dövrdə tanınması ilə əlaqədar ola bilər.
Kapital üzrə dəyişikliklər
Fondun cəmi kapitalı 2024-cü ildə 1 227 793 211 manat, 2025-ci ildə isə 1 339 638 929 manat olmuşdur. Artım 111 845 718 manat, yəni 9,1% təşkil etmişdir. Kapitalın artması Fondun maliyyə dayanıqlığının gücləndiyini göstərir.
Nizamnamə kapitalı 1 068 400 000 manatdan 1 153 400 000 manata yüksəlmişdir. Artım 85 000 000 manat, yəni 8,0% olmuşdur. Hesabatda kapitalda dəyişikliklər bölməsində dövlət büdcəsindən 2025-ci ildə 85 000 000 manat ayırma göstərilir. Bu, nizamnamə kapitalının artmasının əsas səbəbinin dövlət tərəfindən əlavə kapital dəstəyi olduğunu göstərir.
Kapital ehtiyatları 136 148 451 manatdan 159 393 211 manata yüksəlmişdir. Artım 23 244 760 manat, yəni 17,1% təşkil etmişdir. Bu artım əvvəlki ilin mənfəətinin kapital ehtiyatlarına transferi ilə bağlı ola bilər.
Bölüşdürülməmiş mənfəət isə 23 244 760 manatdan 26 845 718 manata yüksəlmişdir. Artım 3 600 958 manat, yəni 15,5% olmuşdur. Bu göstərici Fondun 2025-ci ildə daha yüksək mənfəət əldə etməsi ilə bağlıdır.
Pul vəsaitlərinin hərəkəti üzrə təhlil
Pul vəsaitlərinin hərəkəti hesabatında əməliyyat fəaliyyətində istifadə edilən xalis pul vəsaitləri 2024-cü ildə 496 449 809 manat, 2025-ci ildə isə 558 584 837 manat olmuşdur. Yəni əməliyyat fəaliyyəti üzrə pul çıxışı 62 135 028 manat və ya 12,5% artmışdır. Bu, əsasən ipoteka kreditlərinin və maliyyə icarəsi üzrə vəsaitlərin artması ilə izah edilə bilər. Fond daha çox kredit və maliyyə icarəsi əməliyyatı həyata keçirdikcə, əməliyyat fəaliyyətində istifadə olunan pul vəsaitləri də artır.
Maliyyə fəaliyyətindən daxil olan xalis pul vəsaitləri isə 2024-cü ildə 504 771 675 manat, 2025-ci ildə 597 681 382 manat olmuşdur. Artım 92 909 707 manat, yəni 18,4% təşkil etmişdir. Bu artım buraxılmış qiymətli kağızlar üzrə cəlb edilən vəsaitlərin artması ilə bağlıdır.
İlin sonunda pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri 7 218 490 manatdan 41 562 199 manata yüksəlmişdir. Bu isə Fondun likvidlik mövqeyinin 2025-ci ilin sonunda daha güclü olduğunu göstərir.
Ümumilikdə, 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikasının İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun maliyyə vəziyyəti 2024-cü illə müqayisədə böyümə istiqamətində dəyişmişdir. Aktivlər 19,3%, öhdəliklər 25,2%, kapital isə 9,1% artmışdır. Mənfəət göstəricisinin 15,5% artması Fondun gəlir yaratmaq qabiliyyətinin gücləndiyini göstərir.
Artımın əsas səbəbləri ipoteka kreditlərinin genişlənməsi, maliyyə icarəsi üzrə alınacaq vəsaitlərin ciddi şəkildə artması, dövlət büdcəsindən kapital ayırmalarının davam etməsi və qiymətli kağızların buraxılışı hesabına əlavə maliyyə resurslarının cəlb edilməsidir. Azalma müşahidə olunan istiqamətlər isə əsasən bank depozitləri, amortizasiya olunmuş dəyərdə borc alətləri və kirayə üçün yaşayış sahələri fondu üzrə olmuşdur. Bu azalmalar Fondun vəsaitlərini daha aktiv fəaliyyət istiqamətlərinə, xüsusilə kreditləşmə və maliyyə icarəsinə yönəltdiyini göstərir.
Müəllif: Aynur Qəniyeva