Azərbaycanda qeyri-formal məşğulluğun müəyyənləşdirilməsi və əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi üçün riskəsaslı elektron audit mexanizmi yaradılacaq. Yeni sistem dövlət qurumlarının informasiya ehtiyatlarının inteqrasiyası və əmək bazarı məlumatlarının elektron təhlili üzərində qurulacaq.
GDP Prezident İlham Əliyevin 20 iyul 2026-cı il tarixli Sərəncamı ilə təsdiqlənmiş “Məşğulluq Strategiyasının həyata keçirilməsinə dair 2026–2030-cu illər üçün Tədbirlər Planı”na istinadən xəbər verir ki, tədbirin icrası 2026–2030-cu illəri əhatə edəcək.
Yeni mexanizmin əsas məqsədi “Qeyri-formal məşğulluğa nəzarət” vahid elektron informasiya ehtiyatından istifadə etməklə əmək münasibətlərinin leqallaşdırılması və işçilərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsidir.
Dövlət qurumlarının məlumat sistemləri birləşdiriləcək
Tədbirlər Planına əsasən, ilkin mərhələdə müxtəlif dövlət qurumlarının informasiya sistemləri və ehtiyatları arasında inteqrasiyanın təşkili üçün tələb olunan məlumatlar dəqiqləşdiriləcək.
Qeyri-formal məşğulluğun elektron uçotunun aparılması üçün mövcud informasiya sistemlərinin hansı istiqamətlərdə təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğu müəyyənləşdiriləcək. Bundan sonra sistemlərdə yeni funksionallıqlar yaradılacaq.
İnteqrasiya nəticəsində müxtəlif dövlət orqanlarında olan məlumatların qarşılıqlı şəkildə müqayisəsi və məşğulluq münasibətlərində potensial uyğunsuzluqların elektron qaydada müəyyənləşdirilməsi mümkün olacaq.
Riskli işəgötürənlər elektron qaydada müəyyən ediləcək
Tədbirlər Planında qeyri-formal məşğulluğun daha çox müşahidə olunduğu sahələr üzrə risk qrupuna daxil olan subyektlərin müəyyənləşdirilməsi də nəzərdə tutulur.
Riskəsaslı yanaşma yoxlamaların bütün sahibkarlıq subyektlərinə eyni qaydada deyil, məlumatların təhlili nəticəsində qeyri-formal məşğulluq ehtimalının daha yüksək olduğu müəyyən edilən işəgötürənlərə yönəldilməsinə imkan verə bilər.
Elektron audit sistemi dövlət informasiya ehtiyatlarından əldə olunan göstəriciləri təhlil edərək riskli fəaliyyət sahələrini və subyektləri müəyyənləşdirməyə xidmət edəcək. Bununla nəzarət prosesinin daha çevik, hədəfli və operativ aparılması gözlənilir.
Lakin sənəddə risk göstəricilərinin hansı meyarlarla hesablanacağı, işəgötürənlərin risk qruplarına necə bölünəcəyi və elektron auditin hansı məlumatlar əsasında aparılacağı açıqlanmır. Bu detalların sistemin hazırlanması zamanı müəyyənləşdirilməsi gözlənilir.
Əmək müqaviləsi ilə çalışanların sayı artırılacaq
Tədbirlər Planının yekun hədəflərindən biri əmək münasibətlərinin leqallaşdırılmasını gücləndirmək və əmək müqaviləsi əsasında çalışan şəxslərin sayını artırmaqdır.
Qeyri-formal məşğulluğun azaldılması işçilərin əmək müqaviləsi, sosial sığorta, pensiya kapitalı, məzuniyyət və digər əmək hüquqları ilə əhatə olunmasına imkan yaradır. Rəsmi əmək münasibətlərinin genişlənməsi dövlətin sosial sığorta və vergi daxilolmalarına da müsbət təsir göstərə bilər.
Yeni sistem işçilərin faktiki olaraq çalışmasına baxmayaraq rəsmiləşdirilmədiyi halların elektron məlumatlar əsasında müəyyənləşdirilməsinə yönələcək.
Maarifləndirmə tədbirləri də gücləndiriləcək
Elektron nəzarətlə yanaşı, qeyri-formal məşğulluğun qarşısının alınması üçün preventiv maarifləndirmə tədbirləri həyata keçiriləcək.
Bu sahədə görülən tədbirlər barədə ictimai müzakirələrin keçirilməsi, risk qrupuna aid subyektlərin müəyyənləşdirilməsi və işəgötürənlərin əmək qanunvericiliyi barədə məlumatlandırılması nəzərdə tutulur.
İşəgötürənlər üçün maarifləndirici materiallar hazırlanacaq, əmək qanunvericiliyinin tələblərinin pozulmasının qarşısının alınması və işçilərin hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində məlumatlandırma tədbirləri təşkil ediləcək.
Kənd təsərrüfatında çalışanların elektron uçotu aparılacaq
Qeyri-formal məşğulluğun azaldılması ilə bağlı ayrıca tədbir kənd təsərrüfatı sahəsini də əhatə edir.
Ailə kəndli təsərrüfatlarında və aqrar sektorda çalışan şəxslərin əmək münasibətlərinin leqallaşdırılması, həmçinin onların elektron uçotunun təşkili üçün təkliflər hazırlanacaq.
Yekun nəticə kimi kənd təsərrüfatı sahəsində məşğul şəxslərin elektron uçotunun aparılması nəzərdə tutulur. Bu addım qeyri-formal məşğulluğun geniş yayıldığı sahələrdən biri hesab edilən aqrar sektorda faktiki məşğulluğun daha dəqiq qiymətləndirilməsinə şərait yarada bilər.
İcraya dörd əsas qurum cəlb olunur
Riskəsaslı elektron audit mexanizminin yaradılması üzrə əsas icraçı Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyidir.
İqtisadiyyat Nazirliyi, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi və Dövlət Miqrasiya Xidməti də tədbirin icrasında iştirak edəcək.
Qurumların informasiya sistemlərinin inteqrasiyası qeyri-formal məşğulluqla yanaşı, əmək miqrasiyasının, yerli və xarici işçi qüvvəsinə tələbatın, işəgötürənlərin kadr ehtiyaclarının daha dəqiq qiymətləndirilməsinə imkan verə bilər.
Riskəsaslı elektron auditin yaradılması qeyri-formal məşğulluğa nəzarətin ənənəvi yoxlamalardan məlumatlara əsaslanan rəqəmsal modelə keçirilməsi deməkdir. Bu yanaşma nəzarət resurslarının daha riskli sahələrə yönəldilməsinə və pozuntu ehtimalı yüksək olan halların daha tez müəyyənləşdirilməsinə şərait yarada bilər.
Sistemin effektivliyi dövlət qurumlarının informasiya bazalarının nə dərəcədə inteqrasiya olunmasından, məlumatların keyfiyyətindən və risk meyarlarının düzgün müəyyənləşdirilməsindən asılı olacaq.
Tədbirlər Planında elektron auditlərin sayı, qeyri-formal məşğulluğun hansı səviyyəyədək azaldılması və əmək müqavilələrinin sayının nə qədər artırılması barədə konkret rəqəm göstərilməyib. Buna görə mexanizmin nəticələrini qiymətləndirmək üçün sonrakı mərhələdə ölçülə bilən göstəricilərin və açıq hesabatlılıq sisteminin müəyyən edilməsi mühüm olacaq.