Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) sentyabr ayının sonuna olan məlumatına görə Fondun aktivləri illik müqayisədə artıb, lakin ümumi gəlirləri və investisiyaların idarə edilməsindən qazancı azalıb. Xərclərin gəlirlərdən daha sürətlə azalması büdcə üzrə müsbət fərqi artırıb. Bununla belə, əvvəlki ilin böyük həcmli büdcədənkənar gəlirinin 2026-cı ildə büdcədənkənar xərclə əvəzlənməsi aktivlərin artımını əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədib.
2026-cı il sentyabrın 30-na Fondun aktivləri 74 milyard 4 milyon ABŞ dolları təşkil edib. Bu, 2025-ci ilin eyni tarixindəki 70 milyard 161,7 milyon dollarla müqayisədə 3 milyard 842,3 milyon dollar və ya 5,48 faiz artım deməkdir. Lakin illik müqayisə ilə ilin əvvəlindən baş verən dəyişikliyi fərqləndirmək vacibdir. Fondun aktivləri 2026-cı ilin əvvəlindəki 73 milyard 542 milyon dollardan cəmi 462 milyon dollar və ya 0,63 faiz artıb. Halbuki 2025-ci ilin ilk doqquz ayında aktivlər 10 milyard 130,3 milyon dollar və ya təxminən 16,88 faiz yüksəlmişdi. Deməli, Fondun aktivlərinin həcmi əvvəlki ilin sentyabrından yüksək olsa da, cari ildə onların artım sürəti xeyli zəifləyib.
Hesabat dövründə Fondun ümumi gəlirləri 13 milyard 73,5 milyon manatdan 12 milyard 341,3 milyon manata enib. Azalma 732,2 milyon manat və ya 5,60 faiz təşkil edib. Bunun əsas səbəbi vəsaitlərin idarə edilməsindən əldə olunan gəlirlərin azalmasıdır. Bu gəlirlər 5 milyard 235,7 milyon manatdan 3 milyard 600,7 milyon manata düşərək 1 milyard 635 milyon manat və ya 31,23 faiz azalıb. Neft-qaz layihələri üzrə daxilolmaların artması həmin azalmanı yalnız qismən kompensasiya edib.
İnvestisiya gəlirlərinin azalması Fondun bu fəaliyyətdən zərər etməsi demək deyil:
2026-cı ilin doqquz ayında da 3,6 milyard manatdan çox müsbət gəlir əldə olunub. Sadəcə, qazanc əvvəlki ilin səviyyəsindən aşağı olub. İnvestisiya gəlirlərinin ümumi gəlirlərdə payı da təxminən 40,05 faizdən 29,18 faizə enib. Bu, hesabat dövründə gəlirlərin formalaşmasında neft-qazla bağlı daxilolmaların çəkisinin artdığını göstərir. Eyni zamanda, təqdim edilən məlumatlarda portfelin orta həcmi və gəlirlilik faizi göstərilmədiyindən, gəlir məbləğinin 31,23% azalmasını investisiya gəlirliliyinin eyni nisbətdə azalması kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
2026-cı ilin üçüncü rübündə yüksək inflyasiya, enerji qiymətlərinin artması və faizlərin yüksək saxlanılacağına dair gözləntilər istiqraz bazarlarına təzyiq göstərib. Yeni buraxılan istiqrazların gəlirlilik dərəcələri yüksəldikdə, daha aşağı faiz təklif edən mövcud istiqrazların bazar qiyməti adətən azalır. Bu şərait Fondun istiqraz investisiyalarının nəticələrinə mənfi təsir göstərə bilən amildir. Səhm bazarlarındakı yüksəliş isə portfeli dəstəkləyən müsbət amil olub. Bununla belə, aktiv sinifləri üzrə ayrıca nəticələr verilmədiyi üçün investisiya gəlirlərindəki azalmanın nə qədərinin istiqrazlardan, səhmlərdən və digər investisiyalardan qaynaqlandığını dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Neft-qaz layihələri üzrə gəlirlər 7 milyard 837,7 milyon manatdan 8 milyard 740,6 milyon manata yüksələrək 902,9 milyon manat və ya 11,52% artıb. Lakin bu artımın tərkibi xüsusi diqqət tələb edir. 2026-cı ilin sentyabrın sonuna olan məlumata görə “Cənub Qaz Dəhlizi” QSC-də dövlətə məxsus payın satışından 1 milyard 390,9 milyon manat daxilolma daxil edilib. Bu məbləğ çıxıldıqda digər neft-qaz daxilolmaları 7 milyard 349,7 milyon manat olur ki, bu da əvvəlki ilin ümumi neft-qaz gəlirlərindən 488 milyon manat və ya 6,23 faiz aşağıdır. Beləliklə, ümumi artımda pay satışından daxilolma həlledici rol oynayıb. Aktiv satışından əldə olunan vəsaiti hər il təkrarlanan gəlir kimi qiymətləndirmək olmaz.
Bununla yanaşı, mənfəət nefti və qazın satışından gəlirlər ayrıca götürüldükdə artıb. Bu göstərici 7 milyard 68,8 milyon manatdan 7 milyard 343,9 milyon manata yüksələrək 275,1 milyon manat və ya 3,89 faiz çoxalıb. AÇG yatağından daxilolmalar 386,7 milyon manat və ya 6,25 faiz artaraq 6 milyard 570,6 milyon manata çatıb. Şahdəniz yatağından qaz və kondensat üzrə daxilolmalar isə 131,9 milyon manat və ya 18,92 faiz azalaraq 565,1 milyon manata enib. Qiymət, satış həcmi və ödəniş qrafikləri üzrə məlumatlar verilmədiyindən, bu dəyişiklikləri yalnız hasilatın və ya qiymətlərin dəyişməsi ilə izah etmək mümkün deyil.
Bonus ödənişləri və tranzit gəlirləri 765,3 milyon manatdan 0,9 milyon manata düşərək 764,4 milyon manat və ya 99,88 faiz azalıb. Bu kəskin azalma neft-qaz gəlirlərinə mənfi təsir göstərib. Lakin bonuslar və tranzit gəlirləri birlikdə təqdim olunduğundan azalmanın konkret hansı hissədən qaynaqlandığı məlum deyil. Akrhesabı ödənişlər isə 3,6 milyon manatdan 4,9 milyon manata yüksəlib. Burada artım 1,3 milyon manat və ya 36,11 faiz olsa da, məbləğ kiçik olduğundan ümumi nəticəyə təsiri məhduddur.
Fondun büdcə xərcləri 10 milyard 917,8 milyon manatdan 9 milyard 681,2 milyon manata enərək 1 milyard 236,6 milyon manat və ya 11,33 faiz azalıb. Azalmanın əsas hissəsi dövlət büdcəsinə transfertlə bağlıdır. Transfertlər 10 milyard 860,8 milyon manatdan 9 milyard 628 milyon manata düşüb ki, bu da 1 milyard 232,8 milyon manat və ya 11,35 faiz azalma deməkdir. Fond baxımından bu, vəsait çıxışını məhdudlaşdıraraq aktivlərin qorunmasına kömək edib. Dövlət büdcəsi baxımından isə Fonddan daxil olan maliyyələşmənin azaldığı məlum olur.
Layihələrə yönəldilən vəsait 34,3 milyon manatdan 27,7 milyon manata enərək 6,6 milyon manat və ya 19,24 faiz azalıb. Ali təhsilin beynəlxalq rəqabətliliyinin artırılması proqramına ayrılan vəsait 4,6 milyon manat və ya 56,10 faiz, gənclərin xaricdə təhsili proqramına maliyyələşmə isə 4,2 milyon manat və ya 16,09% azalıb. Beynəlxalq ikili diplom proqramlarına 2026-cı ildə 2,2 milyon manat ayrılıb; 2025-ci il üçün ayrıca göstərici verilmədiyindən bu istiqamətdə artım faizi hesablamaq mümkün deyil. Təhsil xərclərinin azalması diqqət tələb etsə də, təkcə bu rəqəmlər proqramların əhatəsinin daraldığını sübut etmir: dəyişiklik ödənişlərin vaxtı və layihələrin icra mərhələləri ilə də bağlı ola bilər.
İdarəetmə xərcləri isə ümumi xərclərin azalması fonunda yüksəlib. Bu xərclər 22,9 milyon manatdan 25,5 milyon manata çataraq 2,6 milyon manat və ya 11,35% artıb. Artımın səbəbləri barədə xərc bölgüsü təqdim edilmədiyindən onu konkret amillə əlaqələndirmək mümkün deyil. Bununla belə, idarəetmə xərclərinin ümumi büdcə xərclərində payı aşağı olaraq qalıb: təxminən 0,21 faizdən 0,26 faizə yüksəlib.
Ən böyük mənfi dəyişiklik büdcədənkənar nəticədə müşahidə olunur. 2025-ci ilin doqquz ayında 15 milyard 66,1 milyon manat büdcədənkənar gəlir qeydə alındığı halda, 2026-cı ildə qızıl qiymətinin və valyuta məzənnələrinin dəyişməsi nəticəsində 1 milyard 874 milyon manat büdcədənkənar xərc yaranıb. Beləliklə, nəticə 16 milyard 940,1 milyon manat pisləşib. Əvvəlki ilin müsbət nəticəsinə nisbətən bu dəyişiklik 112,44 faizdir; faizin 100-dən yüksək olması gəlirin tam itməsi və nəticənin mənfiyə keçməsi ilə bağlıdır. Bu xərcin hamısını faktiki pul itkisi və ya reallaşdırılmış satış zərəri kimi qəbul etmək olmaz, çünki göstərici aktivlərin bazar qiyməti və məzənnə üzrə yenidən qiymətləndirilməsindən də yarana bilər.
Göstəricilərdən bu fərqin bazar şəraitindən qaynaqlandığı məlum olur. 2025-ci ildə qızılın bahalaşması Fondun qızıl altportfelini və büdcədənkənar nəticəsini dəstəkləmişdi. 2026-cı ilin üçüncü rübündə isə qızılın qiyməti dəyişkən olub və sentyabrda zəifləyib. Bununla belə, qızıl və valyuta təsirləri ayrıca açıqlanmadığından 1 milyard 874 milyon manatlıq mənfi nəticənin hansı hissəsinin hər bir amilə aid olduğunu müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Müsbət məqam odur ki, gəlirlərlə büdcə xərcləri arasındakı fərq 2 milyard 155,7 milyon manatdan 2 milyard 660,1 milyon manata yüksəlib. Bu, 504,4 milyon manat və ya 23,40 faiz artım deməkdir. Yəni gəlirlər azalsa da, xərclərin daha çox azalması büdcə üzrə müsbət qalığı artırıb. Lakin həmin fərqdən 2026-cı ilin büdcədənkənar xərci çıxıldıqda 786,1 milyon manat qalır. Bu da aktivlərin manat ifadəsində ilin əvvəlindən 786 milyon manat artması ilə yuvarlaqlaşdırma səviyyəsində uyğun gəlir və aktiv artımının niyə zəif olduğunu izah edir.
Ümumi yanaşmada, 2026-cı ilin ilk 9 ayında Fondun aktivlərinin yüksək səviyyədə qalması, investisiyalardan müsbət gəlirin davam etməsi və büdcə üzrə müsbət fərqin artması müsbət hal kimi dəyərləndirilə bilər. Dövlət Neft Fondunun investisiya gəlirlərinin azalmasını, büdcədənkənar nəticənin mənfiyə keçməsi və neft-qaz gəlirlərinin ümumi artımında pay satışından daxilolmanın böyük rol oynaması isə Fondun fəaliyyətinin nisbətən mənfi hal kimi qiymətləndirlə bilər. Aktivlərin qorunmasına bu dövrdə daha çox xərclərin azalması kömək edib; gəlirlərdə davamlı və genişmiqyaslı artım müşahidə olunmayıb.
Qeyd edək ki, fond tərəfindən yayəmlanan məlumatlarda kiçik uyğunsuzluqlar da var: 2025-ci ilin gəlir komponentlərinin cəmi ümumi gəlirdən 0,1 milyon manat az, xərc komponentlərinin cəmi ümumi xərcdən 0,2 milyon manat çoxdur. Bu fərqlər əsas nəticələri dəyişmir, lakin tam maliyyə uzlaşdırmasını da təmin etmir.
Müəllif:Aynur Qəniyeva