İnsanlara ümid veririk, yoxsa onları reallıqdan uzaqlaşdırırıq?
Bu gün sosial şəbəkələrdə ən çox istehlak olunan məhsullardan biri motivasiyadır. “Sən bacararsan!”, “Özünə inan!”, “Sən əjdahasan!”, “Heç kimə qulaq asma!”, “Arzunun arxasınca get!” — bu cümlələr hər gün milyonlarla insana təqdim olunur. Gur musiqi, sürətli kadrlar, bahalı avtomobillər, səyahətlər, uğur hekayələri və emosional nitqlər insanda bir neçə dəqiqəlik güc hissi yaradır. İnsan videoya baxır, özünü daha güclü hiss edir, amma video bitəndə həyat yenə əvvəlki həyatdır.
Burada əsas sual yaranır: insanı həyəcanlandırmaqla onu inkişaf etdirmək eyni şeydirmi?
Məncə, xeyr.
Motivasiya ilə nəticə arasında böyük məsafə var. İnsana “sən bacararsan” demək asandır. Ona nəyi bilmədiyini, hansı bacarıqlara ehtiyacı olduğunu, hansı səhvləri edəcəyini, neçə il çalışmalı olacağını və uğursuzluqla necə davranacağını göstərmək isə daha çətindir. Çünki real həyat motivasiya videolarındakı qədər sadə deyil. Həyatda arzu ilə yanaşı bilik, bacarıq, intizam, səbr, əmək, zaman, düzgün istiqamət və bəzən də əlverişli şərait lazımdır.
Problem motivasiyanın özündə deyil. Problem onun reallıqdan qoparılıb kommersiya məhsuluna çevrilməsindədir. İnsana elə bir illüziya yaradılır ki, kifayət qədər istəsə, hər şeyə nail ola bilər. Bu fikir ilk baxışda gözəl səslənir, amma həyatın mürəkkəbliyini gizlədir. Hər istək nəticəyə çevrilmir. Bəzən insan çox istəyir, amma hazır deyil. Bəzən çalışır, amma səhv istiqamətdə çalışır. Bəzən bütün səylərinə baxmayaraq istədiyi nəticəni əldə etmir. Yetkin motivasiya məhz bu həqiqətləri gizlətməməlidir.
Daha ciddi problem isə sosial media vasitəsilə yaranan müqayisə mədəniyyətidir.
Bəzi blogger və influenserlər həyatlarının ən parlaq hissəsini nümayiş etdirirlər: bahalı avtomobillər, lüks səyahətlər, restoranlar, gözəl evlər, uğurlu bizneslər, yüksək gəlirlər və rahat həyat. Ardınca isə bir cümlə gəlir: “Sən də bacararsan.”
Amma tamaşaçı nəticəni görür, nəticənin arxasındakı şərtləri yox.
O, həmin insanın neçə il çalışdığını, neçə dəfə uğursuz olduğunu, haradan başladığını, ailə və sosial dəstəyini, kapitalını, komandasını, əlaqələrini və digər üstünlüklərini çox vaxt bilmir. Nəticədə insan başqasının nəticəsini öz başlanğıcı ilə müqayisə edir.
Bu isə psixoloji baxımdan təhlükəli mexanizmdir.
Sosial mediada yuxarıya doğru sosial müqayisə ilə bağlı araşdırmalar belə müqayisələrin psixoloji narahatlıq və depressiv əlamətlərlə əlaqəli ola bildiyini göstərir. 2026-cı ildə yayımlanan meta-analiz də onlayn “özündən daha yaxşı vəziyyətdə olanlarla” müqayisənin psixoloji uyğunsuzluqla əlaqəsini göstərir.
İnsan öz həyatını uğursuz hesab etməyə başlayanda məsələ artıq sadəcə motivasiya problemi olmur. Özünə dəyərin azalması, ümidsizlik, sosial təcrid və davamlı narazılıq insanın psixoloji vəziyyətini ağırlaşdıra bilər. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da psixi sağlamlığın sosial və iqtisadi mühitdən ciddi şəkildə təsirləndiyini, sosial təcrid, xroniki stress, yoxsulluq və digər mənfi amillərin riskləri artırdığını bildirir.
Daha da təhlükəlisi odur ki, insan daxili narazılıqdan çıxış yolu tapa bilmədikdə bəzən zərərli davranışlara yönələ bilər. Alkoqol və narkotik vasitələr bu cür yanlış “qaçış” yollarından birinə çevrilə bilər. Bu, əlbəttə, hər bir insan üçün avtomatik baş verən nəticə deyil və sosial media ilə narkotik istifadəsi arasında sadə bir səbəb-nəticə əlaqəsi qurmaq olmaz. Lakin ÜST alkoqol və narkotik istifadəsini psixi sağlamlıq və intihar riski ilə əlaqəli mühüm amillər sırasında göstərir.
İntihar məsələsində isə daha diqqətli olmaq lazımdır. Heç bir motivasiya videosunu və ya sosial media davranışını intiharın birbaşa səbəbi elan etmək olmaz. İntihar çoxsaylı psixoloji, sosial, iqtisadi və bioloji amillərin birləşməsindən yaranan mürəkkəb hadisədir. Lakin ümidsizlik, depressiya, sosial təcrid, maliyyə və münasibət problemləri, alkoqol istifadəsi və kəskin emosional böhran kimi faktorların risklə əlaqəsi yaxşı sənədləşdirilib.
Deməli, saxta motivasiyanın təhlükəsi onun insanı dərhal pis etməsi deyil; insanın özünü daim başqalarından geridə və uğursuz hiss etməsinə şərait yaratmasıdır. İnsan əvvəlcə öz həyatından narazı qalır, sonra öz dəyərinə şübhə edir, daha sonra isə xoşbəxtliyi öz real həyatının içində deyil, başqa bir həyat obrazında axtarmağa başlayır.
Beləliklə, motivasiya etməli olduğumuz insanı əslində öz həyatından uzaqlaşdırırıq.
Əlbəttə, bütün blogger və influenserləri eyni kateqoriyaya salmaq doğru deyil. Real təcrübəsini paylaşan, uğursuzluqlarını gizlətməyən, konkret bilik verən, insanlara peşə və həyat bacarıqları qazandıran müəlliflərin cəmiyyət üçün böyük faydası var. Problem həyatın yalnız vitrinini göstərib onu universal uğur resepti kimi satanlardadır.
Əsl motivasiya isə insana hər zaman xoş söz demək deyil. Bəzən ən güclü motivasiya ən xoşagəlməz həqiqəti eşitməkdir:
Sən hələ hazır deyilsən.
Öyrənməlisən. İşləməlisən. İntizam yaratmalısan. Səhv etməlisən. Yenidən başlamalısan. Bəzən illərlə nəticə gözləməlisən. Və ən əsası, başqasının həyatını yaşamağa yox, öz həyatını qurmağa çalışmalısan.
Marcus Aureliusun “Düşüncələr”, Viktor Franklın “İnsanın məna axtarışı”, Stephen Coveyin “Yüksək effektiv insanların 7 vərdişi” kimi əsərlərinin gücü də buradadır. Onlar oxucunu beş dəqiqəlik emosional yüksəlişə deyil, düşünməyə, məsuliyyət götürməyə və öz üzərində işləməyə çağırır.
Quranda isə bu prinsip daha sadə və daha sərt ifadə olunur:
“İnsan üçün yalnız öz çalışdığı vardır.”(ən-Nəcm, 53:39)
Bu cümlə müasir “asan uğur” mədəniyyətinə verilə biləcək ən ciddi cavablardan biridir. Arzu vacibdir, amma kifayət deyil. Özünəinam vacibdir, amma bacarığı əvəz etmir. Ümid vacibdir, amma əməyin yerinə keçmir.
Bizə daha çox qaz verən motivasiya yox, istiqamət verən motivasiya lazımdır.
İnsanı beş dəqiqəlik coşdurmaq asandır. Çətin olan ona beş il ərzində necə dəyişə biləcəyini göstərməkdir. Çətin olan uğurun parlaq görüntüsünü yox, onun arxasındakı zəhməti göstərməkdir. Çətin olan insana “sən möhtəşəmsən” demək yox, onun həqiqətən daha güclü, daha savadlı, daha intizamlı və daha faydalı insana çevrilməsinə kömək etməkdir.
Çünki insanın ehtiyacı hər gün özünə “mən böyükəm” demək deyil.
İnsanın ehtiyacı öz həyatına dəyər qatacaq bir məqsəd, həmin məqsədə aparacaq yol və o yolda dayanmayacaq xarakter qurmaqdır.
Əsl motivasiya da məhz budur: insanı reallıqdan uzaqlaşdırmaq yox, reallıqla üz-üzə qoyub onu dəyişə biləcək gücü özündə qurmasına kömək etmək.