“Azərbaycan Dəmir Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti (ADY) 2022, 2023 və 2024-cü illər ərzində şirkətin gəlirləri davamlı artmış, lakin gəlirlilik göstəriciləri kəskin şəkildə azalmışdır. “Azərbaycan Dəmir Yolları”nın gəlirləri 2022-ci ildən 2024-cü ilə qədər davamlı, lakin təvazökar bir artım tempi ilə yüksəlmişdir. 2022-ci ildə şirkətin ümumi gəlirləri 601,408 min manat olmuş, 2023-cü ildə isə bu rəqəm yalnız 1,264 min manat və ya 0.21% artaraq 602,672 min manata çatmışdır. 2024-cü ildə isə gəlirlər 614,747 min manata yüksəlmişdir ki, bu da 2023-cü ilə nisbətən 2% artım deməkdir. Gəlir artımının əsas mənbəyi yükdaşıma xidmətlərindən əldə edilən gəlirlərdir.
Amortizasiya, faizlər və vergidən əvvəlki mənfəət (AFVӘM):
AFVӘM göstəricisi 2022–2024-cü illər ərzində kəskin azalmışdır. 2022-ci ildə 163,200 min manat olan AFVӘM, 2023-cü ildə 54,372 min manata, 2024-cü ildə isə yalnız 3,029 min manata düşüb. Bu, 2023-cü ildən 2024-cü ilə qədər 51,343 min manat və ya 94.43% azalma deməkdir. Bu kəskin azalma, əsasən Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu layihəsi çərçivəsində həyata keçirilən dövlət maliyyələşdirməsinin şirkətin xərcləri kimi qeyd olunması ilə əlaqədardır. Əgər bu maliyyə dəstəyi nəzərə alınmasaydı, düzəliş edilmiş AFVӘM 2023-cü ildə 142,628 min manat, 2024-cü ildə isə 112,319 min manat olardı.
Xalis mənfəət/zərər:
Şirkətin xalis mənfəət və zərər göstəricisində isə daha dramatik dəyişikliklər baş vermişdir. 2022-ci ildə şirkət 48,077 min manat xalis mənfəət əldə etdiyi halda, 2023-cü ildə 100,963 min manat xalis zərərə düşüb. 2024-cü ildə isə bu zərər 1,819,495 min manata qalxıb, bu da 2023-cü ilə nisbətən təxminən 18 dəfə artım deməkdir. Bu kütləvi zərərin əsas səbəbi, dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən layihələrin (xüsusilə Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu layihəsi) xərclərinin şirkətin maliyyə hesabatlarında uçota alınması və Gürcüstandakı filialın fəaliyyətinin yaratdığı əlavə maliyyə yüküdür.
Cəmi aktivlər 2022-ci ildə 5,088,195 min manat, 2023-cü ildə isə 5,966,950 min manat olmuşdur ki, bu da 17.27% artımı göstərir. Lakin 2024-cü ildə aktivlər 4,464,545 min manata enərək 25.18% azalma yaşanıb. Bu azalma, əsasən aktivlərin satışı və ya qiymətləndirilməsinin yenilənməsi səbəbindən baş vermişdir. Cəmi öhdəliklər 2022-ci ildə 2,454,226 min manat, 2023-cü ildə isə 2,729,074 min manat olub. Lakin 2024-cü ildə öhdəliklər kəskin şəkildə 1,174,485 min manata düşüb ki, bu da 2023-cü ilə nisbətən 56.98% azalma deməkdir. Bu azalma, 2024-cü ildə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə 1,070 milyon manatlıq dövlət zəmanətli borcun bağışlanması nəticəsində baş vermişdir. Şirkət borc yükünü əhəmiyyətli dərəcədə azaltmışdır.
Şirkətin kapitalı artmağa davam etmişdir. 2022-ci ildə 2,633,969 min manat olan kapital, 2023-cü ildə 3,237,876 min manata yüksəlmişdir. 2024-cü ildə isə kapital daha da artaraq 3,290,060 min manata çatıb ki, bu da 2% artım deməkdir. Kapitalın artımı müsbət istiqamətdə davam edib, lakin artım tempi 2024-cü ildə bir qədər azalmışdır.
Pul Vəsaitləri:
2022-ci ildə şirkətin pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri 146,783 min manat olub, 2023-cü ildə isə bu rəqəm 420,578 min manata qədər sıçrayıb, bu da 186.53% artım göstərir. Lakin 2024-cü ildə pul vəsaitləri 200,352 min manata enərək 52.37% azalma yaşayıb. Bu azalma, şirkətin investisiya layihələrinə vəsait ayırması və ya borc ödəmələri ilə əlaqədar ola bilər.
Gəlirlərdə davamlı artımın olduğu halda, gəlirlilik göstəricilərindəki kəskin azalma şirkətin maliyyə vəziyyətində çətinliklərin yaşandığını göstərir. Əməliyyat gəlirliliyinin azalması və xalis mənfəətin zərərə çevrilməsi, əsasən dövlət maliyyələşmələrinin xərc kimi qeyd edilməsi və yüksək əməliyyat xərclərinin təsiri ilə bağlıdır. Aktivlərdəki azalma və öhdəliklərdəki kəskin düşüş şirkətin maliyyə sağlamlığını müsbət şəkildə təsir edib, lakin yüksək zərər həcmi və pul vəsaitlərinin azalması şirkətin gələcək likvidlik və əməliyyat gəlirliliyinin artırılmasına ehtiyac olduğunu göstərir.
Dövlət maliyyələşməsinin xərc kimi tanınması:
Xüsusilə Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu layihəsi və digər dövlət dəstəyi layihələri, maliyyə hesabatlarına mənfi təsir göstərmişdir.1,070 milyon manatlıq dövlət zəmanətli borcun bağışlanması, öhdəliklərdəki azalmaya səbəb olmuşdur.Bakı Beynəlxalq Dəniz Limanının qoşulması və digər strukturların dəyişməsi, şirkətin ümumi maliyyə vəziyyətinə təsir edib.
Gəlir artımının davam etməsi, şirkətin yükdaşıma xidmətlərindəki artan tələbi və strateji investisiyaları göstərir. Dövlət zəmanətli borcun bağışlanması ilə öhdəliklərdə azalma, şirkətin maliyyə yükünü yüngülləşdirmişdir. Şirkət, lokomotiv alınması üçün istiqraz emissiyası ilə öz investisiya qabiliyyətini gücləndirməyi planlaşdırır.
Şirkət, əməliyyat gəlirlərini artırmaq və xərcləri azaltmaq istiqamətində tədbirlər görməlidir.Likvidlik və borc ödəmələri ilə bağlı şirkət pul vəsaitlərinin idarə edilməsinə daha çox diqqət yetirməlidir.Tranzit daşımaların artırılması şirkətin gəlirlərinin yüksəlməsinə və maliyyə vəziyyətinin yaxşılaşmasına kömək edə bilər.
“Azərbaycan Dəmir Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin 2022–2024-cü illər üzrə maliyyə nəticələri göstərir ki, şirkət gəlirlərinin artmasına baxmayaraq, gəlirlilikdə və əməliyyat göstəricilərində ciddi azalma yaşayıb. Dövlət dəstəyi və strateji investisiyalar şirkətin maliyyə vəziyyətinə müsbət təsir göstərsə də, əməliyyat səmərəliliyinin artırılması və pul vəsaitlərinin düzgün idarə olunması məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Gələcək dövrlərdə tranzit daşımaların artırılması və maliyyə sağlamlığının qorunması üçün əlavə tədbirlər görülməsi vacibdir.
Müəllif: Aynur Qəniyeva