Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı (MB) ölkənin bank sisteminin sabitliyini və dayanıqlığını daha da artırmaq məqsədilə mühüm tənzimləyici tədbir həyata keçirir.
GDP xəbər verir ki, MB-nin İdarə Heyətinin 16 dekabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə, bankların kapitalının hesablanması və onun adekvatlığına dair qaydalarda əsaslı yeniləmə təsdiq edilmişdir. Bu dəyişikliklər, bank sektorunun beynəlxalq təcrübəyə, xüsusən də maliyyə tənzimləməsində qızıl standart hesab edilən “Bazel III” prinsiplərinə tam uyğunlaşması istiqamətində qəti bir addımı təmsil edir.
Yenilənmiş qaydalar, əsasən, bankların maliyyə sağlamlığının ən vacib göstəricisi olan kapitalın keyfiyyətini artırmağa və onun riskləri örtmək qabiliyyətini gücləndirməyə yönəlib. Dəyişikliyin əsas məqsədi, iqtisadi çətinlik və gözlənilməz şoklar qarşısında bankların daha çox dayanıqlı olmasını təmin etmək, eyni zamanda da ölkənin maliyyə sisteminə olan etimadı möhkəmləndirməkdir.
Bank kapitalı daha aydın və “Keyfiyyətli” təsnif olunur
Əvvəlki təsnifat dəyişdirilərək, kapital indi keyfiyyətinə və itkiləri örtmək qabiliyyətinə görə üç qrupa ayrılır: Əsas I dərəcəli kapital, Əlavə I dərəcəli kapital və II dərəcəli kapital. Ən keyfiyyətli və davamlı kapital hesab edilən “Əsas I dərəcəli kapital” (əsasən, adi səhmlər və bölüşdürülməmiş mənfəət) bankın fəaliyyətini davam etdirərkən dərhal itkiləri örtmək imkanına malikdir. Bu, kapitalın maddələri arasında daha şəffaf ayırıcı xətt çəkir və nəzarət orqanlarının hər bir bankın ən təməl təhlükəsizlik təbəqəsinin gücünü dəqiq qiymətləndirməsinə imkan verir.
Bankların təhlükəsizlik yastıqları: 3 yeni kapital buferi
Dəyişikliyin ən diqqətçəkən aspekti, bankların risklər qarşısında əlavə təhlükəsizlik yastığı yaratması üçün üç növ kapital buferinin tətbiq edilməsidir:
1. Konservasiya Kapital Buferi (2.5%): Bu, bütün banklar üçün məcburi olan əsas təhlükəsizlik yastığıdır. Onun əsas xüsusiyyəti avtomatik məhdudlaşdırıcı mexanizm olmasıdır. Əgər bankın bu buferin səviyyəsi müəyyən edilmiş hədddən aşağı düşərsə, o, mənfəətinin daha kiçik hissəsini dividend kimi bölüşdürə və ya işçilərinə mükafat ödəyə bilər. Bu, bankın çətin vaxtlarda kapitalını saxlamasına kömək edir.
2. Kontr-Tsiklik Kapital Buferi (0%-2.5%): Bu bufer iqtisadiyyatın vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. İqtisadi artımın yüksək, kredit vermənin sürətləndiyi dövrlərdə MB bu buferi artıra bilər ki, banklar gözəl vaxtlarda əlavə kapital yığsınlar. İqtisadi yavaşıma və ya tənəzzül dövründə isə bu bufer azaldıla və ya sıfırlana bilər, beləliklə banklar yığdıqları əlavə kapitaldan iqtisadiyyatı dəstəkləmək üçün istifadə edə bilərlər. Bu, iqtisadi tsikllərin təsirini yumşaltmaq üçün ağıllı bir alətdir.
3. Sistem Əhəmiyyətli Bank Kapital Buferi (1%-dən yuxarı): Ölkə iqtisadiyyatında xüsusi çəkisi olan, “çox böyük” və ya “iflas etdikdə bütün sistemi təhdid edə biləcək” banklara qarşı əlavə tələbdir. Bank nə qədər böyük və sistem üçün vacib olsa, onun üçün müəyyən edilmiş bu buferin faizi də bir o qədər yüksək olacaq. Bu, cəmiyyətin iqtisadi rifahı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən təşkilatların daha möhkəm olmasını təmin edir.
Kapitalın təmiz hesablanması və şəffaflıq
Yeni qaydalar, bank balansında olan lakin həqiqi kapital gücünü şişirdə biləcək bəzi maddələrin kapital hesablamasından çıxarılmasını aydınlaşdırır. Məsələn, “təxirə salınmış vergi aktivləri” və ya bankın digər şirkətlərdəki səhm investisiyalarının həddindən artıq olan hissəsi kimi elementlər kapitaldan tutulacaq. Bundan əlavə, bankın cari il mənfəətinin ən keyfiyyətli kapital kimi tanınması üçün beynəlxalq auditorluq firması tərəfindən xüsusi təsdiqi tələb olunur. Bütün bunlar kapital rəqəminin daha real, etibarlı və riskləri dəqiq əks etdirməsini təmin edir.
Təşviq siyasəti kapital məqsədləri ilə uyğunlaşdırılır
Dəyişikliklər təkcə kapitalın özünə deyil, həm də bankların idarəetməsinə təsir göstərir. “Banklarda Korporativ İdarəetmə Standartları”nda edilən uyğunlaşdırmalara əsasən, bankların mükafat (bonus) və dividend siyasəti, yuxarıda qeyd olunan konservasiya buferinin vəziyyətinə ciddi şəkildə bağlanır. Yəni, bir bank kapital buferlərini zəiflətdiyi halda, onun rəhbər və işçilərinə yüksək bonus verməsi və ya səhmdarlara böyük dividend ödəməsi qanuni olaraq məhdudlaşdırıla bilər. Bu, bankın rəhbərliyinin qısamüddətli mənfəət əvəzinə uzunmüddətli sabitliyə üstünlük verməsi üçün təşviq yaradır.
Bütün bu əhəmiyyətli dəyişikliklər 2027-ci il 1 yanvar tarixindən qüvvəyə minəcək. Beləliklə, banklara tələblərə uyğunlaşmaq, lazım olan kapitalı yığmaq və daxili sistemlərini yenidən qurmaq üçün bir ildən çox vaxt verilir. Bu, dəyişikliklərin bank fəaliyyətinə və iqtisadiyyata təsirinin hamar və idarəolunan şəkildə baş verməsini təmin edir.
Mərkəzi Bankın bu qərarı Azərbaycanın maliyyə sektorunun tənzimlənməsində mühüm bir inkişaf mərhələsini qeyd edir. Daha sərt, daha şəffaf və beynəlxalq təcrübəyə inteqrasiya olunmuş kapital qaydaları, bank sisteminin gələcək böhranlara qarşı müqavimətini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaqdır. Bu, nəinki bank əmanətlərinin qorunmasını gücləndirir, həm də ölkənin ümumi iqtisadi sabitliyinə və investisiya mühitinə olan etimadın artmasına töhfə verir.