2026-cı ilin yanvar–oktyabr aylarında Bakı Fond Birjasında ümumi ticarət dövriyyəsi 37 140 439 317 manat təşkil etmişdir. Bu göstərici 2025-ci ilin müvafiq dövründə qeydə alınmış 54 620 573 461 manatla müqayisədə 17 480 134 144 manat və ya 32,00% azalmışdır.
Ümumi ticarət dövriyyəsinin azalmasına baxmayaraq, bağlanmış əqdlərin sayında əhəmiyyətli artım müşahidə edilmişdir. Belə ki, 2025-ci ilin yanvar–oktyabr aylarında 25 039 əqd bağlandığı halda, 2026-cı ilin eyni dövründə bu göstərici 52 540-a yüksəlmişdir. Nəticədə əqdlərin sayı 27 501 ədəd və ya 109,83% artmışdır.
Orta gündəlik ticarət həcmi 274 475 244 manatdan 185 702 197 manata enmiş, 88 773 047 manat və ya 32,34% azalmışdır. Bunun əksinə olaraq, orta gündəlik əqd sayı 126-dan 262,70-ə yüksəlmiş, 136,70 əqd və ya 108,49% artmışdır.
Bu göstəricilər fond bazarında ticarət fəallığının xarakterinin dəyişdiyini göstərir. Belə ki, ümumi dövriyyənin azalması ilə yanaşı, əqdlərin sayının iki dəfədən çox artması bazarda daha kiçik həcmli əməliyyatların üstünlük qazanmasına işarə edir. Hesablamalara əsasən, bir əqdin orta həcmi 2025-ci ildə təxminən 2,18 milyon manat olduğu halda, 2026-cı ildə 706,9 min manata düşmüşdür. Bu isə təxminən 67,60%-lik azalma deməkdir.
Ümumi ticarət dövriyyəsinin azalmasının əsas mənbəyi REPO əməliyyatları olmuşdur. Bununla yanaşı, dövlət qiymətli kağızları və ipoteka istiqrazları üzrə ticarət həcmlərində də azalma qeydə alınmışdır. ARMB notları və korporativ qiymətli kağızlar üzrə dövriyyənin artması isə ümumi azalmanın müəyyən hissəsini kompensasiya etmişdir.
Beləliklə, hesabat dövründə fond bazarında əməliyyatların sayı artsa da, maliyyə vəsaitlərinin ümumi dövriyyəsi azalmış, ticarət strukturunda iri həcmli əməliyyatların nisbi çəkisi zəifləmişdir.
Dövlət qiymətli kağızları
Dövlət qiymətli kağızları üzrə ümumi ticarət həcmi 2025-ci ilin yanvar–oktyabr aylarında 7 591 277 893 manat olduğu halda, 2026-cı ilin müvafiq dövründə 2 096 904 114 manat təşkil etmişdir. Beləliklə, bu bazarda ticarət dövriyyəsi 5 494 373 779 manat və ya 72,38% azalmışdır.
Əqdlərin sayı 683-dən 328-ə enmiş, 355 əqd və ya 51,98% azalmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 38 147 125 manatdan 10 484 521 manata düşərək 27 662 604 manat və ya 72,52% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 3-dən 1,64-ə enmiş, 1,36 əqd və ya 45,33% azalma göstərmişdir.
Dövlət qiymətli kağızları bazarındakı bu geriləmə həm ilkin, həm də təkrar bazar əməliyyatlarında müşahidə edilmişdir. Bununla belə, ən kəskin azalma təkrar bazarda qeydə alınmışdır.
Dövlət qiymətli kağızlarının ilkin bazarı
İlkin bazarda ticarət həcmi 2025-ci ildəki 3 211 243 845 manatdan 2026-cı ildə 1 495 846 037 manata enmişdir. Nəticədə dövriyyə 1 715 397 808 manat və ya 53,42% azalmışdır.
Bunun əksinə olaraq, əqdlərin sayı 41-dən 114-ə yüksəlmiş, 73 əqd və ya 178,05% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 16 136 904 manatdan 7 479 230 manata düşmüş, 8 657 674 manat və ya 53,65% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə cədvəldə 2025-ci il üçün yuvarlaqlaşdırılaraq sıfır göstərildiyi halda, 2026-cı ildə 0,57 olmuşdur. Buna görə bu göstərici üzrə etibarlı faiz dəyişməsini cədvəldəki yuvarlaqlaşdırılmış rəqəmlərlə hesablamaq mümkün deyil.
İlkin bazarda əqdlərin sayının artmasına baxmayaraq, ümumi ticarət həcminin azalması hər bir əqd üzrə orta məbləğin əhəmiyyətli dərəcədə kiçildiyini göstərir. Bu dəyişiklik dövlət qiymətli kağızlarının yerləşdirilmə həcmlərinin, buraxılış strukturunun və investorların alış məbləğlərinin dəyişməsi ilə əlaqədar ola bilər.
Dövlət qiymətli kağızlarının təkrar bazarı
Təkrar bazarda ticarət həcmi 4 380 034 048 manatdan 601 058 077 manata enmiş, 3 778 975 971 manat və ya 86,28% azalmışdır.
Əqdlərin sayı 642-dən 214-ə düşərək 428 əqd və ya 66,67% azalmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 22 010 221 manatdan 3 005 290 manata enmiş, 19 004 931 manat və ya 86,35% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 3-dən 1,07-yə düşmüş, 1,93 əqd və ya 64,33% azalmışdır.
Bu göstəricilər dövlət qiymətli kağızlarının təkrar bazarında alqı-satqı fəallığının ciddi şəkildə zəiflədiyini göstərir. Mümkün səbəblər arasında investorların qiymətli kağızları müddətin sonunadək saxlamağa üstünlük verməsi, bazarda iri həcmli alqı-satqı əməliyyatlarının azalması və alternativ maliyyə alətlərinin gəlirliliyində baş verən dəyişikliklər göstərilə bilər.
Dövlət qiymətli kağızları üzrə ümumi azalmanın təxminən 68,78%-nin məhz təkrar bazarın payına düşməsi bu seqmentin geriləmədə həlledici rol oynadığını göstərir.
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının notları
Dövlət qiymətli kağızları bazarından fərqli olaraq, ARMB notları üzrə ticarət göstəricilərində əhəmiyyətli artım müşahidə edilmişdir.
2025-ci ilin yanvar–oktyabr aylarında ARMB notları üzrə ümumi ticarət həcmi 1 273 457 757 manat olduğu halda, 2026-cı ilin eyni dövründə 3 379 079 387 manata yüksəlmişdir. Beləliklə, dövriyyə 2 105 621 630 manat və ya 165,35% artmışdır.
Əqdlərin sayı 374-dən 439-a yüksələrək 65 əqd və ya 17,38% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 6 399 285 manatdan 16 895 397 manata çatmış, 10 496 112 manat və ya 164,02% artmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 2-dən 2,20-yə yüksəlmiş, 0,20 əqd və ya 10,00% artım nümayiş etdirmişdir.
Bu artım ARMB notlarının bazardakı rolunun gücləndiyini göstərir. Xüsusilə ticarət həcminin əqd sayından daha sürətlə artması bir əqd üzrə orta məbləğin böyüdüyünə işarə edir.
ARMB notlarının ilkin bazarı
İlkin bazarda ticarət həcmi 1 230 247 560 manatdan 3 378 088 771 manata yüksəlmiş, 2 147 841 211 manat və ya 174,59% artmışdır.
Əqdlərin sayı 338-dən 438-ə çatmış, 100 əqd və ya 29,59% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 6 182 149 manatdan 16 890 444 manata yüksəlmiş, 10 708 295 manat və ya 173,21% artmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 2-dən 2,19-a yüksələrək 0,19 əqd və ya 9,50% artmışdır.
Bu göstəricilər ARMB notları üzrə artımın əsasən ilkin bazar hesabına formalaşdığını təsdiqləyir. Mümkün izahlardan biri Mərkəzi Bankın likvidliyin idarə olunması çərçivəsində not yerləşdirmələrinin həcmini artırmasıdır. Eyni zamanda, bankların və digər institusional investorların qısamüddətli maliyyə alətlərinə marağının artması da bu prosesə təsir göstərə bilər.
ARMB notlarının təkrar bazarı
Təkrar bazarda isə tamamilə fərqli mənzərə müşahidə edilmişdir. Ticarət həcmi 43 210 197 manatdan 990 617 manata düşmüş, 42 219 580 manat və ya 97,71% azalmışdır.
Əqdlərin sayı 36-dan 1-ə enmiş, 35 əqd və ya 97,22% azalmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 217 137 manatdan 4 953 manata düşmüş, 212 184 manat və ya 97,72% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı 2025-ci ildə yuvarlaqlaşdırılaraq sıfır göstərilmiş, 2026-cı ildə isə 0,01 olmuşdur. Bu göstərici üzrə faiz müqayisəsi aparmaq düzgün olmaz.
Təkrar bazardakı kəskin azalma notların ilkin yerləşdirmədən sonra aktiv şəkildə alınıb-satılmadığını göstərir. Bunun mümkün səbəblərindən biri investorların həmin alətləri müddətin sonunadək saxlamağa üstünlük verməsidir.
Nəticə etibarilə, ARMB notları üzrə ümumi ticarət dövriyyəsi artsa da, bazar fəallığı əsasən ilkin yerləşdirmələrdə cəmlənmiş, təkrar bazarın rolu isə əhəmiyyətli dərəcədə zəifləmişdir.
Korporativ qiymətli kağızlar bazarının təhlili
2026-cı ilin yanvar–oktyabr aylarında korporativ qiymətli kağızlar bazarında nəzərəçarpacaq canlanma müşahidə edilmişdir. Bu bazarda ümumi ticarət həcmi 2025-ci ilin müvafiq dövründəki 900 334 345 manatdan 2 088 761 721 manata yüksəlmişdir. Nəticədə dövriyyə 1 188 427 376 manat və ya 132,00% artmışdır.
Əqdlərin sayı 18 240-dan 46 752-yə çatmış, 28 512 əqd və ya 156,32% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 4 524 293 manatdan 10 443 809 manata yüksəlmiş, 5 919 516 manat və ya 130,84% artmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 92-dən 233,76-ya çatmış, 141,76 əqd və ya 154,09% artmışdır.
Korporativ qiymətli kağızlar üzrə həm dövriyyənin, həm də əqdlərin sayının artması bu bazarda əməliyyat fəallığının gücləndiyini göstərir. Bununla belə, əqdlərin sayının ticarət həcmindən daha sürətlə artması orta əqd məbləğinin müəyyən qədər azaldığını göstərir.
Korporativ qiymətli kağızların ilkin bazarı
İlkin bazarda ticarət həcmi 2025-ci ildə 688 384 248 manat olduğu halda, 2026-cı ildə 343 443 056 manata enmişdir. Beləliklə, ticarət həcmi 344 941 192 manat və ya 50,11% azalmışdır.
Bunun əksinə olaraq, əqdlərin sayı 2 826-dan 26 723-ə yüksəlmiş, 23 897 əqd və ya 845,61% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 3 459 217 manatdan 1 717 215 manata düşərək 1 742 002 manat və ya 50,36% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 14-dən 133,62-yə yüksəlmiş, 119,62 əqd və ya 854,43% artmışdır.
Bu dəyişikliklər ilkin bazarda əməliyyatların sayının sürətlə artmasına baxmayaraq, onların ümumi pul həcminin azaldığını göstərir. Başqa sözlə, 2026-cı ildə daha çox sayda, lakin nisbətən kiçik məbləğli əqdlər bağlanmışdır.
İlkin bazarın strukturuna nəzər saldıqda səhmlər və istiqrazlar üzrə fərqli inkişaf meyilləri müşahidə olunur.
Səhmlərin ilkin bazarı.
Səhmlər üzrə ticarət həcmi 2025-ci ildəki 2 880 000 manatdan 2026-cı ildə 53 938 130 manata yüksəlmişdir. Bu, 51 058 130 manat və ya 1 772,85% artım deməkdir.
Əqdlərin sayı 7-dən 20 200-ə çatmış, 20 193 əqd və ya 288 471,43% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 14 472 manatdan 269 691 manata yüksəlmiş, 255 219 manat və ya 1 763,54% artmışdır. Orta gündəlik əqd sayı 2025-ci ildə yuvarlaqlaşdırılaraq sıfır göstərildiyi halda, 2026-cı ildə 101 olmuşdur.
Əqdlərin sayındakı son dərəcə yüksək faiz artımı ilk növbədə 2025-ci ildə müqayisə bazasının cəmi 7 əqd olması ilə əlaqədardır. Bununla yanaşı, 2026-cı ildə 20 200 əqdin qeydə alınması səhmlərin ilkin bazarında əməliyyat fəallığının əhəmiyyətli dərəcədə genişləndiyini göstərir. Bu proses yeni səhm yerləşdirmələri, daha çox investorun iştirak etməsi və səhmlərin daha kiçik məbləğlərlə əldə olunması ilə əlaqədar ola bilər.
İstiqrazların ilkin bazarı. İstiqrazlar üzrə ticarət həcmi 685 504 248 manatdan 289 504 926 manata enmiş, 395 999 322 manat və ya 57,77% azalmışdır.
Əqdlərin sayı isə 2 819-dan 6 523-ə yüksəlmiş, 3 704 əqd və ya 131,39% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 3 444 745 manatdan 1 447 525 manata düşmüş, 1 997 220 manat və ya 57,98% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı 14-dən 32,62-yə yüksəlmiş, 18,62 əqd və ya 133,00% artmışdır.
Bu göstəricilər istiqrazların ilkin bazarında əqd sayının artmasına baxmayaraq, yerləşdirilən və ya ticarət olunan vəsaitin ümumi məbləğinin azaldığını göstərir. Mümkün səbəblər arasında iri həcmli korporativ istiqraz buraxılışlarının azalması, emitentlərin maliyyələşmə ehtiyaclarının dəyişməsi və investorların daha kiçik məbləğli istiqraz alışlarına üstünlük verməsi qeyd edilə bilər.
Beləliklə, korporativ qiymətli kağızların ilkin bazarında ümumi dövriyyənin azalmasının əsas səbəbi istiqrazlar üzrə həcmin azalması olmuşdur. Səhmlər üzrə qeydə alınmış artım bu azalmanı tam kompensasiya etməmişdir.
Korporativ qiymətli kağızların təkrar bazarı
İlkin bazardan fərqli olaraq, korporativ qiymətli kağızların təkrar bazarında güclü artım müşahidə edilmişdir.
2025-ci ilin yanvar–oktyabr aylarında 211 950 097 manat olan ticarət həcmi 2026-cı ilin eyni dövründə 1 745 318 666 manata yüksəlmişdir. Beləliklə, dövriyyə 1 533 368 569 manat və ya 723,46% artmışdır.
Əqdlərin sayı 15 414-dən 20 029-a çatmış, 4 615 əqd və ya 29,94% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 1 065 076 manatdan 8 726 593 manata yüksəlmiş, 7 661 517 manat və ya 719,34% artmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 77-dən 100,15-ə yüksəlmiş, 23,15 əqd və ya 30,06% artmışdır.
Ticarət həcminin əqdlərin sayından xeyli sürətlə artması təkrar bazarda daha iri məbləğli əməliyyatların həyata keçirildiyini göstərir. Bu artımın əsas hissəsi səhmlər üzrə ticarət dövriyyəsinin genişlənməsi hesabına formalaşmışdır.
Səhmlərin təkrar bazarı
Səhmlər üzrə ticarət həcmi 2025-ci ildə 13 128 174 manat olduğu halda, 2026-cı ildə 1 409 908 883 manata yüksəlmişdir. Nəticədə dövriyyə 1 396 780 709 manat və ya 10 639,57% artmışdır.
Əqdlərin sayı 13 989-dan 17 545-ə çatmış, 3 556 əqd və ya 25,42% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 65 971 manatdan 7 049 544 manata yüksəlmiş, 6 983 573 manat və ya 10 585,82% artmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 70-dən 87,73-ə yüksəlmiş, 17,73 əqd və ya 25,33% artmışdır.
Bu göstəricilər səhmlərin təkrar bazarında çox böyük həcm artımının baş verdiyini göstərir. Əqdlərin sayında artım nisbətən məhdud olduğu halda, dövriyyənin yüz dəfədən çox yüksəlməsi ayrı-ayrı iri həcmli səhm əməliyyatlarının həyata keçirilməsi ehtimalını gücləndirir.
Belə artım iri səhm paketlərinin alqı-satqısı, mülkiyyət strukturunda dəyişikliklər və ya institusional investorların həyata keçirdiyi əməliyyatlarla bağlı ola bilər. Lakin konkret səbəbin müəyyənləşdirilməsi üçün həmin dövrdə baş vermiş iri səhm əməliyyatlarının ayrıca araşdırılması vacibdir.
İstiqrazların təkrar bazarı.
İstiqrazlar üzrə ticarət həcmi 198 821 923 manatdan 335 409 783 manata yüksəlmiş, 136 587 860 manat və ya 68,70% artmışdır.
Əqdlərin sayı 1 425-dən 2 484-ə çatmış, 1 059 əqd və ya 74,32% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 999 105 manatdan 1 677 049 manata yüksəlmiş, 677 944 manat və ya 67,86% artmışdır. Orta gündəlik əqd sayı 7-dən 12,42-yə yüksəlmiş, 5,42 əqd və ya 77,43% artmışdır.
İstiqrazların təkrar bazarında həm əqd sayının, həm də ticarət həcminin artması bu alətlər üzrə alqı-satqı fəallığının gücləndiyini göstərir. Bunun mümkün səbəbləri investorların istiqraz portfellərini yenidən formalaşdırması, bazar gəlirliliklərinin dəyişməsi və korporativ borc alətlərinə marağın artması ola bilər.
Ümumilikdə, korporativ qiymətli kağızlar bazarında 2026-cı ildə qeydə alınmış artım əsasən təkrar bazar hesabına təmin edilmişdir. Xüsusilə səhmlərin təkrar bazarında dövriyyənin kəskin yüksəlməsi bu seqmentin ümumi bazar strukturundakı əhəmiyyətini artırmışdır.
İpoteka istiqrazları bazarının təhlili
İpoteka istiqrazları üzrə ümumi ticarət həcmi 2025-ci ilin yanvar–oktyabr aylarında 1 200 080 760 manat olduğu halda, 2026-cı ilin müvafiq dövründə 908 362 439 manat təşkil etmişdir. Beləliklə, ticarət həcmi 291 718 321 manat və ya 24,31% azalmışdır.
Bununla yanaşı, əqdlərin sayı 40-dan 65-ə yüksəlmiş, 25 əqd və ya 62,50% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 6 030 557 manatdan 4 541 812 manata enmiş, 1 488 745 manat və ya 24,69% azalmışdır.
Orta gündəlik əqd sayı 2025-ci ildə yuvarlaqlaşdırılaraq sıfır göstərildiyi halda, 2026-cı ildə 0,33 olmuşdur. Bu səbəbdən həmin göstərici üzrə faizlə artımı dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
İpoteka istiqrazları üzrə əqdlərin sayının artması ilə ticarət həcminin azalması bir əqdin orta məbləğinin kiçildiyini göstərir. Bu isə bazarda əvvəlki dövrlə müqayisədə daha çox sayda, lakin daha kiçik məbləğli əməliyyatların həyata keçirildiyini ifadə edir.
İpoteka istiqrazlarının ilkin bazarı
İlkin bazarda ticarət həcmi 550 404 587 manatdan 450 000 000 manata enmiş, 100 404 587 manat və ya 18,24% azalmışdır.
Əqdlərin sayı 14-dən 31-ə yüksəlmiş, 17 əqd və ya 121,43% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 2 765 852 manatdan 2 250 000 manata düşmüş, 515 852 manat və ya 18,65% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı 2025-ci ildə yuvarlaqlaşdırılaraq sıfır göstərilmiş, 2026-cı ildə isə 0,16 təşkil etmişdir.
İlkin bazarda əqdlərin sayının iki dəfədən çox artmasına baxmayaraq, ticarət həcminin azalması istiqrazların yerləşdirilməsi zamanı bir əqd üzrə orta məbləğin kiçildiyini göstərir.
Bu dəyişiklik ipoteka istiqrazlarının buraxılış həcmləri, yerləşdirmə mexanizmləri və investorların iştirak strukturunda baş vermiş dəyişikliklərlə əlaqədar ola bilər.
İpoteka istiqrazlarının təkrar bazarı
Təkrar bazarda ticarət həcmi 649 676 174 manatdan 458 362 439 manata enmiş, 191 313 735 manat və ya 29,45% azalmışdır.
Əqdlərin sayı isə 26-dan 34-ə yüksəlmiş, 8 əqd və ya 30,77% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 3 264 704 manatdan 2 291 812 manata düşmüş, 972 892 manat və ya 29,80% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı 2025-ci ildə yuvarlaqlaşdırılaraq sıfır, 2026-cı ildə isə 0,17 göstərilmişdir.
Təkrar bazarda da əqdlərin sayının artmasına baxmayaraq, dövriyyənin azalması müşahidə edilmişdir. Bu vəziyyət daha kiçik həcmli istiqraz paketlərinin alqı-satqısının üstünlük təşkil etməsi ilə izah oluna bilər.
İpoteka istiqrazları üzrə ümumi azalmanın təxminən 65,58%-i təkrar bazarın, 34,42%-i isə ilkin bazarın payına düşmüşdür. Bu baxımdan təkrar bazarda dövriyyənin zəifləməsi ümumi azalmanın əsas mənbəyi olmuşdur.
REPO əməliyyatları üzrə ticarət dövriyyəsi
Bakı Fond Birjasının 2025 və 2026-cı illərin yanvar–oktyabr ayları üzrə göstəricilərinin müqayisəsi göstərir ki, ümumi ticarət dövriyyəsində ən böyük azalma REPO əməliyyatları üzrə qeydə alınmışdır.
2025-ci ilin müvafiq dövründə REPO əməliyyatlarının ümumi həcmi 43 655 422 706 manat olduğu halda, 2026-cı ildə 28 667 331 656 manat təşkil etmişdir. Beləliklə, REPO əməliyyatları üzrə ticarət həcmi 14 988 091 050 manat və ya 34,33% azalmışdır.
Əqdlərin sayı 5 702-dən 4 956-ya enmiş, 746 əqd və ya 13,08% azalmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 219 373 983 manatdan 143 336 658 manata düşmüş, 76 037 325 manat və ya 34,66% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 29-dan 24,78-ə enmiş, 4,22 əqd və ya 14,55% azalmışdır.
REPO əməliyyatları üzrə ticarət həcminin əqdlərin sayından daha sürətlə azalması bir əməliyyat üzrə orta məbləğin də kiçildiyini göstərir.
REPO əməliyyatları qısamüddətli likvidliyin idarə olunmasında mühüm maliyyə mexanizmlərindən biridir. Bu səbəbdən həmin bazarda baş verən dəyişikliklər bankların və digər maliyyə institutlarının likvidlik ehtiyacları, pul bazarındakı faiz dərəcələri, təminat kimi istifadə olunan qiymətli kağızların strukturu və alternativ maliyyələşmə imkanları ilə əlaqədar ola bilər.
Dövlət istiqrazları üzrə REPO əməliyyatları
Dövlət istiqrazları üzrə REPO əməliyyatlarının həcmi 2025-ci ildə 31 195 624 598 manat olduğu halda, 2026-cı ildə 26 071 941 761 manata enmişdir. Nəticədə ticarət həcmi 5 123 682 837 manat və ya 16,42% azalmışdır.
Əqdlərin sayı 5 124-dən 4 208-ə düşmüş, 916 əqd və ya 17,88% azalmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 156 761 933 manatdan 130 359 709 manata enmiş, 26 402 224 manat və ya 16,84% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 26-dan 21,04-ə düşmüş, 4,96 əqd və ya 19,08% azalmışdır.
Dövlət istiqrazları üzrə REPO əməliyyatlarının həcminin azalması bu alətlərdən istifadə etməklə həyata keçirilən qısamüddətli maliyyələşmə əməliyyatlarının məcmu məbləğinin azaldığını göstərir.
Bu proses bank sistemində likvidlik vəziyyətinin dəyişməsi, qısamüddətli borclanma ehtiyaclarının azalması və ya maliyyə institutlarının digər likvidlik idarəetmə vasitələrinə üstünlük verməsi ilə əlaqədar ola bilər.
Bununla belə, dövlət istiqrazları REPO bazarında aparıcı mövqeyini qorumuşdur. Belə ki, 2025-ci ildə REPO dövriyyəsinin təxminən 71,46%-i dövlət istiqrazlarının payına düşdüyü halda, 2026-cı ildə bu göstərici 90,95%-ə yüksəlmişdir.
Bu isə REPO bazarında dövlət istiqrazlarının nisbi əhəmiyyətinin artdığını göstərir.
ARMB notları üzrə REPO əməliyyatları
Dövlət istiqrazları üzrə REPO əməliyyatlarından fərqli olaraq, ARMB notları üzrə əhəmiyyətli artım müşahidə edilmişdir.
2025-ci ildə 605 409 158 manat olan REPO dövriyyəsi 2026-cı ildə 1 586 811 300 manata yüksəlmişdir. Beləliklə, əməliyyatların həcmi 981 402 142 manat və ya 162,11% artmışdır.
Əqdlərin sayı 406-dan 689-a yüksəlmiş, 283 əqd və ya 69,70% artmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 3 042 257 manatdan 7 934 057 manata çatmış, 4 891 800 manat və ya 160,80% artmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 2-dən 3,45-ə yüksəlmiş, 1,45 əqd və ya 72,50% artmışdır.
Bu göstəricilər ARMB notlarının REPO əməliyyatlarında istifadəsinin genişləndiyini göstərir.
Artımın mümkün səbəbləri arasında ARMB notlarının dövriyyədə olan həcminin artması, maliyyə institutlarının bu alətlərdən təminat kimi istifadəyə daha çox üstünlük verməsi və qısamüddətli likvidliyin idarə olunmasında notların rolunun güclənməsi göstərilə bilər.
ARMB notlarının həm ilkin bazarında, həm də REPO əməliyyatlarında dövriyyənin əhəmiyyətli dərəcədə artması bu alətlərin maliyyə bazarındakı mövqeyinin gücləndiyini göstərən mühüm məqamdır.
Korporativ qiymətli kağızlar üzrə REPO əməliyyatları
REPO bazarında ən kəskin geriləmə korporativ qiymətli kağızlar üzrə qeydə alınmışdır.
2025-ci ilin yanvar–oktyabr aylarında korporativ qiymətli kağızlar üzrə REPO əməliyyatlarının həcmi 11 854 388 950 manat olduğu halda, 2026-cı ilin müvafiq dövründə 991 366 051 manata enmişdir. Beləliklə, ticarət həcmi 10 863 022 899 manat və ya 91,64% azalmışdır.
Əqdlərin sayı 172-dən 58-ə düşmüş, 114 əqd və ya 66,28% azalmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 59 569 794 manatdan 4 956 830 manata enmiş, 54 612 964 manat və ya 91,68% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 1-dən 0,29-a düşmüş, 0,71 əqd və ya 71,00% azalmışdır.
Korporativ qiymətli kağızlar üzrə REPO dövriyyəsinin bu qədər kəskin azalması həmin alətlərdən təminat kimi istifadə etməklə həyata keçirilən maliyyələşmə əməliyyatlarının əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdığını göstərir.
Mümkün səbəblər arasında iri həcmli REPO əməliyyatlarının təkrarlanmaması, maliyyə institutlarının təminat portfellərində dəyişiklik etməsi, korporativ qiymətli kağızların likvidliyinə münasibətin dəyişməsi və dövlət qiymətli kağızlarına üstünlük verilməsi qeyd oluna bilər.
Xüsusilə diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, korporativ qiymətli kağızların adi alqı-satqı bazarında dövriyyə artdığı halda, həmin kağızlar üzrə REPO əməliyyatlarının həcmi kəskin azalmışdır.
Bu fərq korporativ qiymətli kağızlara investisiya və ticarət məqsədilə marağın artmasının onların qısamüddətli maliyyələşmə əməliyyatlarında istifadəsinin də artması demək olmadığını göstərir.
Korporativ qiymətli kağızlar üzrə REPO dövriyyəsinin ümumi REPO əməliyyatlarındakı payı 2025-ci ildə təxminən 27,15% olduğu halda, 2026-cı ildə 3,46%-ə enmişdir. Beləliklə, bu alətlərin REPO bazarındakı nisbi çəkisi 23,69 faiz bəndi azalmışdır.
Ümumi REPO dövriyyəsində baş vermiş 14,99 milyard manatlıq azalmanın təxminən 72,48%-i məhz korporativ qiymətli kağızlar üzrə REPO əməliyyatlarının azalması ilə bağlı olmuşdur.
Bu göstərici korporativ qiymətli kağızlar üzrə REPO əməliyyatlarının ümumi bazar dövriyyəsinin azalmasında əsas rol oynadığını təsdiqləyir.
İpoteka istiqrazları üzrə REPO əməliyyatları
2025-ci ilin yanvar–oktyabr ayları üzrə təqdim edilmiş cədvəldə ipoteka istiqrazları əsasında REPO əməliyyatlarına dair göstəricilər qeyd edilməmişdir.
2026-cı ilin müvafiq dövründə isə bu istiqamətdə 17 212 544 manat həcmində 1 əqd qeydə alınmışdır. Orta gündəlik ticarət həcmi 86 063 manat, orta gündəlik əqd sayı isə 0,01 olmuşdur.
2025-ci il üzrə müqayisə göstəricisi mövcud olmadığından bu istiqamətdə mütləq və faizlə artımın hesablanması mümkün deyil.
Bununla belə, 2026-cı ildə ipoteka istiqrazları üzrə REPO əməliyyatının qeydə alınması həmin maliyyə alətlərinin bu əməliyyatlarda istifadə edildiyini göstərir. Lakin cəmi bir əqdin olması bu istiqamətdə davamlı bazar fəallığının formalaşdığı barədə nəticə çıxarmağa əsas vermir.
İlkin bazar üzrə ümumi göstəricilərin müqayisəsi
2025-ci ilin yanvar–oktyabr aylarında Bakı Fond Birjasının ilkin bazarında ümumi ticarət həcmi 5 680 280 239 manat olduğu halda, 2026-cı ilin eyni dövründə 5 667 377 863 manat təşkil etmişdir.
Beləliklə, ilkin bazarın ümumi ticarət dövriyyəsi 12 902 376 manat və ya 0,23% azalmışdır.
Bu azalma nisbətən cüzi olsa da, əqdlərin sayında son dərəcə yüksək artım qeydə alınmışdır. Belə ki, 2025-ci ildə ilkin bazarda 3 219 əqd bağlandığı halda, 2026-cı ildə bu göstərici 27 306-ya yüksəlmişdir. Nəticədə əqdlərin sayı 24 087 əqd və ya 748,28% artmışdır.
Orta gündəlik ticarət həcmi 28 544 122 manatdan 28 336 889 manata enmiş, 207 233 manat və ya 0,73% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 16-dan 136,53-ə yüksəlmiş, 120,53 əqd və ya 753,31% artmışdır.
İlkin bazarda ümumi dövriyyənin demək olar ki, sabit qalması fonunda əqdlərin sayının təxminən 8,48 dəfə yüksəlməsi bazarın əməliyyat strukturunda mühüm dəyişiklik baş verdiyini göstərir.
Hesablamalara əsasən, ilkin bazarda bir əqdin orta həcmi 2025-ci ildə təxminən 1,76 milyon manat olduğu halda, 2026-cı ildə 207,6 min manata enmişdir. Bu isə təxminən 88,24% azalma deməkdir.
Belə dəyişiklik bazarda daha kiçik məbləğli yerləşdirmə və alış əməliyyatlarının üstünlük qazanması ilə izah oluna bilər.
İlkin bazarda ARMB notları üzrə dövriyyənin 2,15 milyard manat artması dövlət qiymətli kağızları, korporativ istiqrazlar və ipoteka istiqrazları üzrə qeydə alınmış azalmanın böyük hissəsini kompensasiya etmişdir.
Eyni zamanda, səhmlər üzrə əqdlərin sayının kəskin artması ilkin bazarda ümumi əqd sayının yüksəlməsində mühüm rol oynamışdır.
Beləliklə, 2026-cı ildə ilkin bazar pul ifadəsində əvvəlki ilin səviyyəsinə yaxın qalsa da, əməliyyatların sayı və strukturu baxımından əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir.
Təkrar bazar üzrə ümumi göstəricilər
Təkrar bazarda ilkin bazardan fərqli olaraq, ümumi ticarət dövriyyəsində əhəmiyyətli azalma müşahidə edilmişdir.
2025-ci ilin yanvar–oktyabr aylarında təkrar bazarın ümumi ticarət həcmi 5 284 870 516 manat olduğu halda, 2026-cı ilin müvafiq dövründə 2 805 729 798 manata enmişdir.
Beləliklə, təkrar bazarın ticarət dövriyyəsi 2 479 140 718 manat və ya 46,91% azalmışdır.
Bunun əksinə olaraq, əqdlərin sayı 16 118-dən 20 278-ə yüksəlmiş, 4 160 əqd və ya 25,81% artmışdır.
Orta gündəlik ticarət həcmi 26 557 138 manatdan 14 028 649 manata düşmüş, 12 528 489 manat və ya 47,18% azalmışdır. Orta gündəlik əqd sayı isə 81-dən 101,39-a yüksəlmiş, 20,39 əqd və ya 25,17% artmışdır.
Təkrar bazarda ticarət həcminin azalmasına əsas təsir göstərən amil dövlət qiymətli kağızları üzrə dövriyyənin 3,78 milyard manat azalması olmuşdur.
Eyni zamanda, ipoteka istiqrazları və ARMB notları üzrə təkrar bazar dövriyyəsində də azalma qeydə alınmışdır.
Bununla belə, korporativ qiymətli kağızlar üzrə təkrar bazar dövriyyəsinin 1,53 milyard manat artması ümumi azalmanın müəyyən hissəsini kompensasiya etmişdir.
Xüsusilə səhmlərin təkrar bazarında baş vermiş kəskin artım təkrar bazarın strukturunda dəyişiklik yaratmışdır.
2025-ci ildə dövlət qiymətli kağızları təkrar bazar dövriyyəsinin əsas hissəsini təşkil etdiyi halda, 2026-cı ildə korporativ qiymətli kağızların rolu əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır.
Belə ki, korporativ qiymətli kağızların təkrar bazarın ümumi dövriyyəsindəki payı 2025-ci ildə təxminən 4,01% olduğu halda, 2026-cı ildə 62,21%-ə yüksəlmişdir.
Bu, təkrar bazarda ticarət fəallığının dövlət qiymətli kağızlarından korporativ qiymətli kağızlara, xüsusilə səhmlərə doğru dəyişdiyini göstərir.
Lakin bu dəyişiklik bazarda ümumi likvidliyin mütləq mənada artması kimi qiymətləndirilməməlidir. Çünki əqdlərin sayının artmasına baxmayaraq, təkrar bazarın ümumi pul dövriyyəsi azalmışdır.
Fond bazarının strukturunda baş vermiş əsas dəyişikliklər
2025 və 2026-cı illərin yanvar–oktyabr ayları üzrə göstəricilərin müqayisəsi Bakı Fond Birjasının ticarət strukturunda ilk növbədə, ümumi dövriyyədə REPO əməliyyatlarının üstün mövqeyi qorunub saxlanılmışdır. Bununla belə, həmin əməliyyatların ümumi ticarət dövriyyəsindəki payı 2025-ci ildə təxminən 79,92% olduğu halda, 2026-cı ildə 77,19%-ə enmişdir. Beləliklə, REPO əməliyyatlarının nisbi çəkisi 2,73 faiz bəndi azalmışdır.
Dövlət qiymətli kağızlarının ümumi dövriyyədəki payı 13,90%-dən 5,65%-ə düşmüşdür. Bu isə 8,25 faiz bəndi azalma deməkdir.
Bunun əksinə olaraq, ARMB notlarının payı 2,33%-dən 9,10%-ə yüksəlmiş, 6,77 faiz bəndi artmışdır.
Korporativ qiymətli kağızların payı 1,65%-dən 5,62%-ə yüksəlmiş, 3,97 faiz bəndi artmışdır.
İpoteka istiqrazlarının ümumi dövriyyədəki payı isə 2,20%-dən 2,45%-ə yüksəlmişdir. Burada 0,25 faiz bəndi artım müşahidə edilmişdir. Bununla belə, ipoteka istiqrazlarının mütləq ticarət həcmi azaldığından pay artımı həmin seqmentdə dövriyyənin genişlənməsi kimi qiymətləndirilməməlidir.
Ümumi bazarın əməliyyat strukturu baxımından isə ilkin bazarın payı 2025-ci ildə təxminən 10,40% olduğu halda, 2026-cı ildə 15,26%-ə yüksəlmişdir.
Təkrar bazarın payı 9,68%-dən 7,55%-ə enmişdir.
Bu dəyişikliklər göstərir ki, 2026-cı ildə ümumi ticarət dövriyyəsinin azalması fonunda ilkin bazarın nisbi əhəmiyyəti artmış, təkrar bazarın və REPO əməliyyatlarının ümumi dövriyyədəki payı isə müəyyən qədər azalmışdır.
Ümumi ticarət dövriyyəsinin azalmasına və əqdlərin sayının artmasına təsir göstərən amillər
Təhlil edilən dövrdə Bakı Fond Birjasının fəaliyyətini xarakterizə edən əsas xüsusiyyət ümumi ticarət dövriyyəsinin azalması ilə əqdlərin sayının artmasının eyni vaxtda baş verməsidir.
Ümumi dövriyyədə qeydə alınmış 17,48 milyard manatlıq azalmanın təxminən 85,74%-i REPO əməliyyatlarının payına düşmüşdür. Bu fakt ümumi ticarət dövriyyəsinin azalmasının əsas mənbəyinin REPO bazarı olduğunu göstərir.
Xüsusilə korporativ qiymətli kağızlar üzrə REPO əməliyyatlarının 10,86 milyard manat azalması ümumi nəticəyə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.
Dövlət qiymətli kağızları üzrə 5,49 milyard manatlıq azalma da ümumi ticarət dövriyyəsinə mənfi təsir etmişdir.
Bunun əksinə olaraq, ARMB notları üzrə 2,11 milyard manatlıq və korporativ qiymətli kağızlar üzrə 1,19 milyard manatlıq artım ümumi dövriyyədəki azalmanın bir hissəsini kompensasiya etmişdir.
Əqdlərin sayının artmasına isə əsasən korporativ qiymətli kağızlar bazarı təsir göstərmişdir. Belə ki, bu seqmentdə əqdlərin sayı 28 512 ədəd artmışdır. Bu artım ümumi bazarda qeydə alınmış 27 501 əqdlik xalis artımdan da çox olmuşdur. Fərq digər seqmentlərin bir hissəsində əqdlərin sayının azalması ilə izah olunur.
Xüsusilə korporativ qiymətli kağızların ilkin bazarında səhmlər üzrə əqdlərin sayının 20 193 ədəd artması diqqəti cəlb edir.
Bu baxımdan ümumi ticarət dövriyyəsinin azalması bazarda bütün istiqamətlər üzrə fəallığın zəifləməsi anlamına gəlmir. Əksinə, müxtəlif maliyyə alətləri üzrə fərqli meyillər formalaşmışdır.
REPO və dövlət qiymətli kağızları üzrə iri həcmli əməliyyatların azalması ümumi dövriyyəni aşağı saldığı halda, korporativ qiymətli kağızlar, xüsusilə səhmlər üzrə əməliyyatların sayının artması bazarda daha çox sayda alqı-satqı əməliyyatının həyata keçirilməsinə səbəb olmuşdur.
Bununla yanaşı, dəyişikliklərin səbəblərini yalnız təqdim edilmiş statistik göstəricilər əsasında tam müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Bunun üçün qiymətli kağızların buraxılış və yerləşdirmə məlumatları, iri həcmli əqdlər, faiz dərəcələri, bank sektorunun likvidlik vəziyyəti və investorların strukturu barədə əlavə məlumatların təhlili məqsədəuyğundur.
Bakı Fond Birjasının 2025 və 2026-cı illərin yanvar–oktyabr ayları üzrə ticarət göstəricilərinin müqayisəli təhlili göstərir ki, 2026-cı ildə fond bazarında həm ticarət dövriyyəsinin həcmi, həm də əməliyyatların strukturu baxımından əhəmiyyətli dəyişikliklər baş vermişdir.
Ümumi ticarət dövriyyəsinin 32,00% azalmasına baxmayaraq, bağlanmış əqdlərin sayının 109,83% artması bazarda əməliyyat fəallığının kəmiyyət baxımından genişləndiyini, lakin bir əqd üzrə orta məbləğin azaldığını göstərir.
Dövlət qiymətli kağızları üzrə dövriyyənin 72,38% azalması bu seqmentdə ticarət fəallığının zəiflədiyini göstərmişdir. Xüsusilə təkrar bazarda qeydə alınmış 86,28%-lik azalma dövlət qiymətli kağızlarının alqı-satqı dövriyyəsində ciddi geriləmənin baş verdiyini təsdiqləyir.
ARMB notları üzrə dövriyyənin 165,35% artması isə bu maliyyə alətlərinin bazardakı rolunun gücləndiyini göstərmişdir. Bununla belə, artım əsasən ilkin bazar hesabına təmin edilmiş, təkrar bazarda isə kəskin azalma müşahidə olunmuşdur.
Korporativ qiymətli kağızlar bazarında ümumi dövriyyənin 132,00%, əqdlərin sayının isə 156,32% artması bu seqmentin 2026-cı ildə daha fəal inkişaf etdiyini göstərir. Xüsusilə səhmlərin təkrar bazarında ticarət həcminin 10 639,57% artması korporativ qiymətli kağızlar bazarının strukturunda baş vermiş ən mühüm dəyişikliklərdən biri olmuşdur.
İpoteka istiqrazları üzrə dövriyyənin 24,31% azalmasına baxmayaraq, əqdlərin sayının 62,50% artması bu bazarda daha kiçik həcmli əməliyyatların üstünlük qazandığını göstərir.
REPO əməliyyatları üzrə dövriyyənin 34,33% azalması isə ümumi fond bazarının göstəricilərinə ən güclü mənfi təsir göstərən amil olmuşdur. Xüsusilə korporativ qiymətli kağızlar üzrə REPO əməliyyatlarının 91,64% azalması ümumi ticarət dövriyyəsinin aşağı düşməsində mühüm rol oynamışdır.
İlkin bazarda dövriyyənin cəmi 0,23% azalması fonunda əqdlərin sayının 748,28% artması, təkrar bazarda isə dövriyyənin 46,91% azalmasına baxmayaraq, əqdlərin sayının 25,81% yüksəlməsi fond bazarında əməliyyatların ölçüsü və tərkibinin dəyişdiyini göstərir.
Nəticə etibarilə, 2026-cı ilin yanvar–oktyabr aylarında Bakı Fond Birjasında ticarət dövriyyəsinin azalması bütün bazar seqmentlərində eyni istiqamətli geriləmə ilə deyil, ayrı-ayrı maliyyə alətləri üzrə fərqli inkişaf meyillərinin formalaşması ilə müşayiət olunmuşdur. REPO əməliyyatları və dövlət qiymətli kağızları üzrə dövriyyənin azalması ümumi ticarət həcmini aşağı salmış, ARMB notları və korporativ qiymətli kağızlar üzrə artım isə bu azalmanın müəyyən hissəsini kompensasiya etmişdir.
Eyni zamanda, əqdlərin sayının əhəmiyyətli dərəcədə artması fond bazarında daha çox sayda əməliyyatın həyata keçirildiyini göstərmişdir. Lakin bu artımın investor bazasının genişlənməsi, bazar likvidliyinin yüksəlməsi və ya uzunmüddətli inkişafın güclənməsi kimi qiymətləndirilməsi üçün əlavə göstəricilərin araşdırılması zəruridir.
Ümumilikdə, müqayisəli təhlil göstərir ki, 2026-cı ildə Bakı Fond Birjasının ticarət strukturunda iri həcmli REPO əməliyyatlarının rolu müəyyən qədər zəifləmiş, korporativ qiymətli kağızlar və ARMB notları üzrə ticarət fəallığı isə daha qabarıq xarakter almışdır. Bu dəyişikliklər fond bazarının ayrı-ayrı seqmentləri arasında ticarət dövriyyəsinin yenidən bölüşdüyünü və əməliyyatların strukturunda mühüm dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir.
Müəllif: Aynur Qəniyeva