2025 və 2024 illərin oktyabr aylarında keçirilmiş dövlət istiqrazları hərraclarının nəticələri müqayisə edildikdə, dövlət borc alətləri bazarında həm tələb-təklif dinamikasında, həm də gəlirlilik səviyyələrində ciddi dəyişikliklərin baş verdiyi müşahidə olunur.
GDP Mərkəzi Bankın 2025-ci ilin oktyabr ayına dair Statistik Bülleteninə istinad xəbər verir ki,yerləşdirilmiş istiqrazların həcmi üzrə 59.39 milyon manatlıq, yəni 66.8% həcmində azalma müşahidə olunur.
Beləki, 2024-cü ilin oktyabr ayında keçirilmiş dörd hərrac üzrə ümumi yerləşdirilmiş istiqraz həcmi 238.53 milyon manat təşkil etmişdir. 2025-ci ilin eyni dövründə isə bu rəqəm cəmi 79.07 milyon manata enmişdir.
Gəlirlilik üzrə orta ölçülmüş faiz dərəcələri də 2025-ci ildə aşağı düşmüşdür. Əgər 2024-cü ildə orta gəlirlilik 9.86% idisə, 2025-ci ildə bu göstərici 7.03%-ə qədər enmişdir. Bu, 2.83 faiz bəndi, yaxud təqribən 28.7% azalma deməkdir. Gəlirliliyin azalması dövlətin daha aşağı faizlə borclana bilməsinə şərait yaratsa da, bazarda investorların üzləşdiyi gəlir imkanlarının məhdudlaşdığını göstərir.
Hərracda iştirak edən investorların sayı üzrə müqayisə də maraqlı nəticələr ortaya qoyur. 2024-cü ilin oktyabrında hərraclarda orta hesabla 21 investor iştirak edirdisə, 2025-ci ildə bu rəqəm 8.75 nəfərə qədər enmişdir. Bu isə 12.25 nəfərlik, yəni 58.3% azalma deməkdir.
İştirakçıların sayı azaldıqca rəqabət də azalır və bu, istiqrazların daha aşağı gəlirliliklə yerləşdirilməsi ehtimalını artırır. Təqdim olunmuş sifarişlərin həcmində də kəskin fərq müşahidə edilir. 2024-cü ildə təqdim olunmuş sifarişlərin ümumi həcmi 376.34 milyon manat olduğu halda, 2025-ci ildə istiqrazların emissiya həcmi ilə yerləşdirilmiş həcmin fərqi əsasında hesablanan tələbat cəmi 96.12 milyon manat təşkil edir. Bu da 280.22 milyon manat azalma deməkdir və bazar tələbinin 2025-ci ildə ciddi şəkildə aşağı düşdüyünü göstərir.
Tədavül müddətlərinə gəldikdə isə 2024-cü ildə istiqrazların orta tədavül müddəti 1001 gün olduğu halda, 2025-ci ildə bu müddət 886 günə enmişdir. Bu, 115 günlük və 11.5% həcmində azalma deməkdir. Daha qısamüddətli istiqrazlara üstünlük verilməsi, bazarda uzunmüddətli risklərə qarşı daha ehtiyatlı yanaşmanı əks etdirə bilər.
Nəhayət, emissiya həcmi üzrə kəskin azalma diqqəti cəlb edir. 2024-cü ildə ümumi emissiya həcmi 470 milyon manat ikən, 2025-ci ildə bu göstərici 175.18 milyon manata qədər düşmüşdür. Bu, 294.82 milyon manat, yaxud 62.7% azalma deməkdir.
Dövlətin borclanma həcminin azalması büdcə siyasətində daha ehtiyatlı yanaşmanı və ya alternativ maliyyələşmə mənbələrinə yönəlməni göstərə bilər. Ümumilikdə, analiz göstərir ki, 2025-ci ilin oktyabr ayında dövlət istiqrazları bazarı 2024-cü illə müqayisədə daha passiv olmuş, həm tələb, həm təklif, həm də gəlirlilik göstəricilərində əhəmiyyətli enişlər qeydə alınmışdır.
Müəllif: Aynur Qəniyeva