2026-cı ilin yanvar–iyul aylarında Azərbaycanda faktiki qiymətlərlə 8 milyard 797,2 milyon manatlıq kənd təsərrüfatı məhsulu istehsal edilib. İstehsalın fiziki həcminin əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 2,8 faiz artması aqrar sektorda müsbət dinamikanın davam etdiyini göstərir.
GDP Dövlət Statistika Komitəsinin verdiyi məlumata istinadla xəbər verir ki, bu dövrdə bitkiçilik məhsullarının istehsalı 3,2 faiz, heyvandarlıq məhsullarının istehsalı isə 2,4 faiz artıb. Ümumi kənd təsərrüfatı məhsullarının 50,6 faizi bitkiçiliyin, 49,4 faizi isə heyvandarlığın payına düşüb.
Diqqəti cəlb edən əsas məqam kənd təsərrüfatında real artım tempinin ilin gedişində sürətlənməsidir. Yanvar–iyun aylarında 2,2 faiz olan ümumi artım göstəricisi iyulun sonunda 2,8 faizə yüksəlib. Bu sürətlənməni əsasən bitkiçilik təmin edib. Belə ki, bitkiçilikdə artım tempi 1,8 faizdən 3,2 faizə yüksəlib. İyul ayının kənd təsərrüfatında aktiv məhsul yığımı dövrünə təsadüf etməsi, mövsümi məhsulların bazara daha geniş həcmdə çıxarılması və bitkiçilik istehsalının genişlənməsi ümumi göstəricinin yaxşılaşmasına təsir göstərib. Bu baxımdan 2,8 faizlik real artım kənd təsərrüfatında istehsal fəallığının qorunduğunu və ilin ilk yarısı ilə müqayisədə müəyyən qədər gücləndiyini göstərən müsbət nəticədir.
Bununla yanaşı, artım kənd təsərrüfatının bütün istiqamətləri üzrə eyni səviyyədə baş verməyib. Bitkiçilikdə artımın nəzərəçarpacaq dərəcədə sürətlənməsi fonunda heyvandarlıqda artım tempi 2,5 faizdən 2,4 faizə enib. Fərq böyük olmasa da, bu tendensiya heyvandarlıq sahəsinin inkişaf dinamikasının ayrıca diqqətdə saxlanılmasını zəruri edir. Yem, enerji, baytarlıq xidmətləri, logistika və digər istehsal xərclərinin səviyyəsi heyvandarlıq təsərrüfatlarının gəlirliliyinə təsir göstərən əsas amillər sırasındadır. Buna görə də ümumi kənd təsərrüfatında artımın sürətlənməsi müsbət qiymətləndirilsə də, bu artımın sahələr üzrə daha balanslı olması aqrar sektorun dayanıqlılığı baxımından vacibdir.
Kənd təsərrüfatı istehsalının artması ilk növbədə ölkənin ərzaq təminatı baxımından əhəmiyyətlidir. Yerli istehsalın genişlənməsi daxili bazarda məhsul təklifinin artmasına, müəyyən məhsullar üzrə idxaldan asılılığın azalmasına və ərzaq təminatının daha dayanıqlı olmasına şərait yarada bilər. Xüsusilə bitkiçilikdə 3,2 faizlik artım mövsüm ərzində yerli meyvə-tərəvəz və digər bitkiçilik məhsullarının bazara daha çox həcmdə çıxarılması baxımından müsbət amildir. Təklifin artması normal rəqabət və səmərəli logistika şəraitində bəzi kənd təsərrüfatı məhsullarının qiymətlərinə sabitləşdirici təsir göstərə bilər.
Lakin istehsalın artması avtomatik olaraq ərzaq məhsullarının ucuzlaşması anlamına gəlmir. Məhsulun istehsalçıdan son istehlakçıya çatmasına qədər daşınma, saxlama, çeşidləmə, qablaşdırma, enerji, əmək və ticarət xərcləri formalaşır. Buna görə kənd təsərrüfatında istehsalın 2,8 faiz artmasının istehlak qiymətlərinə təsiri məhsul növündən və bazardakı digər şərtlərdən asılı olacaq. İstehsal artımı qiymətlərin yüksəlməsini müəyyən qədər məhdudlaşdıra bilər, lakin digər xərclərin artması bu müsbət təsirin istehlakçı tərəfindən tam hiss olunmasına mane ola bilər.
Mövcud dinamika kənd yerlərində yaşayan əhali üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Kənd təsərrüfatında istehsalın genişlənməsi yalnız fermerlərin daha çox məhsul əldə etməsi ilə məhdudlaşmır. Məhsul yığımı, çeşidlənməsi, qablaşdırılması, daşınması, saxlanılması, emalı və satışı ilə bağlı əlavə iqtisadi fəaliyyət yaranır. Bu proses kənd və rayonlarda mövsümi məşğulluğun artmasına, əlavə gəlir imkanlarının formalaşmasına və yerli iqtisadi dövriyyənin genişlənməsinə şərait yarada bilər. Fermer təsərrüfatlarının gəlirlərinin artması öz növbəsində kənd yerlərində ticarət, xidmət, nəqliyyat və digər fəaliyyət sahələrinə də müsbət təsir göstərə bilər.
Bununla belə, kənd təsərrüfatında istehsalın artmasını birbaşa fermerlərin gəlirlərinin eyni səviyyədə artması kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Fermer üçün əsas məsələ yalnız nə qədər məhsul istehsal etməsi deyil, həmin məhsulu hansı maya dəyəri ilə yetişdirməsi və hansı qiymətə sata bilməsidir. Gübrə, toxum, yanacaq, suvarma, kənd təsərrüfatı texnikası, yem, əmək və logistika xərcləri məhsul istehsalının maya dəyərinə birbaşa təsir göstərir. Əgər bu xərclər fermerin məhsul satışından əldə etdiyi gəlirdən daha sürətlə artırsa, istehsal həcminin yüksəlməsinə baxmayaraq, təsərrüfatın real gəlirliliyi gözlənilən səviyyədə artmaya bilər.
Bitkiçilikdə istehsalın sürətlə artmasının digər tərəfi məhsulun satış və saxlanma imkanları ilə bağlıdır. Məhsul bolluğu ümumilikdə müsbət göstəricidir, lakin soyuducu anbarların, emal müəssisələrinin, logistika və satış kanallarının imkanları istehsal artımına uyğun genişlənmədikdə məhsul yığımı dövründə təklifin kəskin artması topdansatış qiymətlərinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər. Belə vəziyyət istehlakçı üçün daha münasib qiymətlər yaratsa da, fermerin gəlirliliyini azalda bilər. Buna görə istehsalın artırılması ilə yanaşı, məhsulun saxlanılması, emalı və bazara çıxarılması imkanlarının genişləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan reallığında kənd təsərrüfatının inkişafına təsir göstərən əsas amillərdən biri də su təminatı və iqlim şəraitidir. Xüsusilə bitkiçilik hava şəraitinə, yağıntılara və suvarma imkanlarına həssasdır. Bu səbəbdən 2026-cı ilin ilk yeddi ayında qeydə alınan 3,2 faizlik artım müsbət nəticə olsa da, onun uzunmüddətli və dayanıqlı xarakter alması üçün suvarma sistemlərinin təkmilləşdirilməsi, sudan daha səmərəli istifadə, müasir aqrotexnologiyaların tətbiqi və məhsuldarlığın artırılması vacibdir. İqlim dəyişiklikləri, quraqlıq və ekstremal hava hadisələri gələcək dövrlərdə kənd təsərrüfatı istehsalı üçün əsas risklərdən biri olaraq qalır.
Ümumilikdə, 2026-cı ilin yanvar–iyul aylarının nəticələri Azərbaycanın kənd təsərrüfatında müsbət dinamikanın davam etdiyini göstərir. Əsas müsbət məqam ümumi real artımın yanvar–iyun aylarındakı 2,2 faizdən 2,8 faizə yüksəlməsi və bitkiçilikdə artımın 1,8 faizdən 3,2 faizə sürətlənməsidir. Eyni zamanda heyvandarlıqda artım tempinin 2,5 faizdən 2,4 faizə enməsi, istehsal xərclərinin fermerlərin gəlirliliyinə təsiri, məhsulun saxlanılması və satış imkanları, eləcə də su və iqlim riskləri mövcud artımın keyfiyyətini qiymətləndirərkən nəzərə alınmalı məqamlardır.
Bu baxımdan növbəti mərhələdə əsas məqsəd yalnız kənd təsərrüfatı məhsullarının həcmini artırmaq deyil, istehsalın səmərəliliyini və fermer təsərrüfatlarının gəlirliliyini yüksəltmək olmalıdır. Suvarma imkanlarının yaxşılaşdırılması, müasir texnologiyaların tətbiqi, aqrar sığortanın genişləndirilməsi, soyuducu anbar və emal infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi, fermerlərin birbaşa satış kanallarına çıxışının yaxşılaşdırılması və istehsal xərclərinin optimallaşdırılması mövcud artımın kənd əhalisinin real rifahına çevrilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yəni statistik göstəricilərdə müşahidə olunan artımın əsas nəticəsi yalnız daha çox məhsul istehsalı deyil, həmin artımın fermerin gəlirində, kənd yerlərində məşğulluqda, əhalinin yerli ərzaq məhsullarına çıxışında və ümumilikdə kənd iqtisadiyyatının dayanıqlığında hiss olunması olmalıdır.
Müəllif: Aynur Qəniyeva