XXI əsrin ən böyük texnoloji inqilablarından biri olan süni intellekt (Sİ) artıq yalnız informasiya texnologiyaları sahəsinin deyil, qlobal enerji sektorunun da mərkəzinə çevrilmişdir. Bir tərəfdən süni intellekt sistemlərinin özü böyük miqdarda enerji istehlak edir, digər tərəfdən isə həmin texnologiyalar enerji sektorunu kökündən dəyişdirməyə qadir olan alət kimi çıxış edir. Bu ikili münasibət — Sİ-nin həm enerji istehlakçısı, həm də enerji optimallaşdırıcısı kimi rolu — müasir dövrün ən aktual problemlərindən birinə çevrilmişdir. Bu məqalədə statistik göstəricilər, Asiya İnkişaf Bankının (AİB) rolu, birgə layihələr, bu sahənin əhəmiyyəti və perspektivlər hərtərəfli şəkildə təhlil edilir.
2. QLOBAL STATİSTİK GÖSTƏRİCİLƏR
2.1. Süni İntelektin Enerji İstehlakı
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) 2025-ci il hesabatına əsasən, qlobal məlumat mərkəzlərinin enerji istehlakı barədə aşağıdakı əsas rəqəmlər müəyyən edilmişdir:
| Göstərici | Dəyər |
| Qlobal məlumat mərkəzlərinin 2024-cü il enerji istehlakı | 415 TVS (teravatt-saat) |
| Qlobal elektrik istehlakındakı payı (2024) | ~1,5% |
| 2030-cu ilə proqnoz (əsas ssenari) | ~945 TVS |
| Qlobal elektrik istehlakındakı payı (2030 proqnozu) | ~3% |
| İllik artım tempi (məlumat mərkəzləri, 2024-2030) | ~15% (digər sektorlardan 4 dəfə sürətli) |
| Sürətləndirilmiş serverlər (Sİ) illik artımı | ~30% |
| ABŞ-da məlumat mərkəzlərinin payı (ölkə elektrik istehlakında) | ~4% |
| Avropada məlumat mərkəzlərinin payı | ~2-3% |
Bu rəqəmlər göstərir ki, süni intellekt tərəfindən idarə olunan infrastrukturun enerji tələbi sürətlə artmaqdadır. Aparıcı altı texnologiya şirkətinin məcmu elektrik istehlakının 2024-cü ildəki 118 TVS-dən 2030-cu ilə qədər 239-295 TVS-ə çatacağı proqnozlaşdırılır.
2.2. Model Səviyyəsində Enerji Fərqləri
Stanford Universitetinin tədqiqatlarına əsasən, GPT-3 modelinin trenlenməsi üçün 1.200 MVS-dən artıq enerji sərf edilmişdir. Rhode Island Universitetinin araşdırması isə müxtəlif Sİ modelləri arasında enerji istehlakında 70 dəfəyə qədər fərq olduğunu üzə çıxarmışdır. Məsələn, eyni tapşırıq üçün LLaMA-3.2 1B modeli 0,34 Vt/saat enerji istehlak edərkən, DeepSeek-R1 modeli 33,63 Vt/saat enerji tələb edir.
2.3. Su İstehlakı Aspekti
Enerji istehlakı ilə yanaşı, su resursları da mühüm narahatlıq mənbəyinə çevrilmişdir. 2023-cü ildə ABŞ-ın məlumat mərkəzləri təxminən 17 milyard qalon su istehlak etmişdir ki, bunun 84%-i hiperölçəkli və kolokasiya qurğularına aiddir. 2028-ci ilə qədər bu rəqəmin ildə 16-33 milyard qalona çatacağı gözlənilir.
3. ASİYA İNKİŞAF BANKI: ENERJİ VƏ SÜNİ İNTELEKT SAHƏSİNDƏ MALİYYƏLƏŞDİRMƏ
3.1. AİB-nin Enerji Sektoruna Ayırdığı Kreditlər
Asiya İnkişaf Bankı (AİB) regionun enerji infrastrukturunu modernləşdirmək üçün ardıcıl olaraq əhəmiyyətli maliyyə resursları ayrır. 2024-cü ildə AİB enerji layihələrinə 3,8 milyard ABŞ dolları həcmində öhdəlik götürmüşdür. Bu məbləğin 80%-dən çoxu iqlim dəyişikliklərinin qarşısının alınması və adaptasiya maliyyəsini əhatə edir.
| AİB Enerji Maliyyələşdirməsi (2024) | Məbləğ / Göstərici |
| Enerji layihələrinə ümumi öhdəlik (2024) | 3,8 milyard USD |
| İqlim adaptasiyası və azaldılmasının payı | >80% |
| 2008-2021-ci illər arası enerji layihələri investisiyası | ~12 milyard USD |
| Əhatə olunan ev təsərrüfatları (2008-2021) | >45 milyon |
| 2025-ci ildə ümumi öhdəliklər (rekord) | 29,3 milyard USD |
| Yaradılacaq iş yerləri (2025 layihələri) | >3,3 milyon |
| Faydalanacaq insanların sayı | >180 milyon |
3.2. Pan-Asiya Elektrik Şəbəkəsi Təşəbbüsü
2026-cı ilin may ayında AİB tarixi bir addım ataraq 2035-ci ilə qədər enerji və rəqəmsal infrastruktur üzrə 70 milyard dollarlıq investisiya paketini elan etmişdir. Bu paketin əsas hissəsini iki böyük təşəbbüs təşkil edir:
| Təşəbbüs | Məbləğ | Hədəflər |
| Pan-Asiya Elektrik Şəbəkəsi Təşəbbüsü | 50 milyard USD (2035-ə qədər) | 22.000 km ötürmə xətti, 20 HVt bərpa enerjisi, 200 milyon insana enerji çıxışı |
| Asiya-Sakit Okean Rəqəmsal Magistralı | 20 milyard USD (2035-ə qədər) | Rəqəmsal dəhlizlər, məlumat infrastrukturu, Sİ-ya hazır iqtisadiyyatlar |
| İqlim Maliyyəsi (2025, MDB-lər) | 137 milyard USD (rekord) | Aşağı və orta gəlirli ölkələrə yönəlmiş yaşıl infrastruktur |
Pan-Asiya Elektrik Şəbəkəsi Təşəbbüsü ölkə-ölkə enerji əlaqələrindən regional enerji ticarəti yanaşmasına keçidi təmsil edir. Bu layihə 2035-ci ilə qədər regionun enerji sektorunun karbon emissiyalarını 15% azaltmağı hədəfləyir və 840.000 iş yeri yaratmağı nəzərdə tutur.
3.3. Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı (AİİB) ilə Müqayisə
AİB ilə yanaşı, Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı (AİİB) da bu sahədə mühüm rol oynayır. AİİB 2024-cü ildə enerji, su, nəqliyyat, rəqəmsal infrastruktur və digər sahələri əhatə edən 51 layihəyə 8,4 milyard dollar maliyyə ayırmışdır. Bankın 2016-cı ildən bəri 111 üzv ölkəni birləşdirən bu qurumun ümumi maliyyəsi 60 milyard dolları aşmışdır.
4. BİRGƏ LAYIHƏLƏR VƏ TƏŞƏBBÜSLƏRİN TƏHLİLİ
4.1. Enerji Sektorunda Süni İntelektin Tətbiqi: Dünya Nümunələri
Süni intellektin enerji sektoruna inteqrasiyası sahəsində bir sıra önəmli birgə layihələr həyata keçirilir:
- Uganda – OrxaGrid Platforması: Yerli elektrik şəbəkələrinin proqnozlaşdırıcı texniki xidməti üçün Sİ və IoT sensorlarını birləşdirən platforma xidmətdən kənar dayanmaları 50%-ə qədər azaldır.
- Hamburq (Almaniya) – Ağıllı Liman Simulyasiyası: Şəhərin limanı və ətraf ərazilər üzrə virtual enerji tamponlarını idarə edən Sİ sistemi bərpa enerjisinin artıq istehsalını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
- Microsoft – Yaşıl Enerji Proqramı: Şirkət elektrik şəbəkəsinə 10,5 HVt bərpa enerjisi əlavə etməyi hədəfləyir; Sİ materialların dizaynı, su resurslarının idarəsi və lisenziyalaşma prosesini sürətləndirir.
- Google – Gemini Modeli Effektivliyi: 2024-cü ilin may ayından 2025-ci ilin mayına qədər hər Gemini sorğusuna düşən median enerji istehlakı 33 dəfə, karbon ayaq izi isə 44 dəfə azaldılmışdır.
- ABŞ Hiperşirkətləri – Bərpa Enerjisi Alımı: Google, Meta və Amazon 2025-ci ildə məlumat mərkəzi tikintisindəki 364 milyard dollarlıq investisiyaları ilə dünyanın ən böyük korporativ bərpa enerjisi alıcılarına çevrilmişlər.
4.2. Siemens Tədqiqatının Nəticələri (2025)
Siemens-in 1.400 top menecer arasında apardığı “İnfrastruktur Keçidi Monitoru 2025” sorğusu enerji sektorunda Sİ-nın strateji rolunu açıq şəkildə ortaya qoyur:
| Göstərici | Faiz |
| Enerji şirkətlərinin şəbəkələr üçün avtonom sistemlərə böyük investisiya planlayanlar | 59% |
| Avtonom sistemləri emissiyaların azaldılmasında kritik sayan liderler | 68% |
| Sİ-nın 3 ildə biznesini kökündən dəyişdirəcəyini düşünənlər | 72% |
| Sİ-nın kritik infrastrukturu daha dayanıqlı etdiyini qeyd edənlər | 74% |
| Köhnəlmiş şəbəkə infrastrukturunun yaşıl enerjiyə keçidi gecikdirdiyini bildirənlər | 73% |
5. BU TİP LAYİHƏLƏRİN ƏHƏMİYYƏTİ
5.1. İqtisadi Dəyər
Dünya İqtisadi Forumunun hesablamalarına görə, Sİ tərəfindən idarə olunan enerji effektivliyi tədbirləri və ağıllı şəbəkə texnologiyaları 2030-cu ilə qədər qlobal miqyasda 1,3 trilyon dollara qədər iqtisadi dəyər yarada bilər. Bu rəqəm yalnız enerji xərclərinin azaldılmasından deyil, həm də artan etibarlılıq, daha az avadan dayanma və optimallaşdırılmış istehsaldan qaynaqlanır.
5.2. Ekoloji Təsir
Süni intellektin enerji idarəçiliyindəki potensialı ekoloji baxımdan da misilsizdir. Hesablamalara görə, Sİ qlobal istixana qazı emissiyalarını 5-10% azalda bilər — bu isə bütün Avropa İttifaqının illik emissiyasına bərabərdir. Şəbəkə optimallaşdırması, yenilənə bilən enerji mənbələrinin daha yaxşı inteqrasiyası və tələbin proqnozlaşdırılması bu əhəmiyyətli azalmanın əsas mexanizmləridir.
5.3. Texniki Üstünlüklər
Elmi araşdırmalar göstərir ki, generativ Sİ arxitekturaları günəş şüalanmasının proqnozlaşdırılmasında orta kvadratik xətanı 15-20% azaldır. Bu, şəbəkə stabilliyi üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. Bundan əlavə:
- Proqnozlaşdırıcı texniki xidmət avadanlıq dayanmalarını 50%-ə qədər azaldır
- Texniki xidmət xərclərini 10-40% aşağı salır
- Dərin güclənmə öyrənməsi şəbəkə qovşaqlarında real vaxt optimizasiyasını mümkün edir
- Avtonom şəbəkə idarəetməsi bərpa enerjisi dəyişkənliyinin kompensasiyasını yaxşılaşdırır
5.4. Sosial Əhəmiyyət
AİB-nin layihələri göstərir ki, enerji infrastrukturuna investisiyalar bilavasitə sosial inkişafa xidmət edir. 2008-2021-ci illər arasında AİB-nin enerji layihələri Asiya-Sakit okean regionunda 45 milyondan çox ev təsərrüfatına enerji çatdırmışdır. Sİ-nin tətbiqi isə bu layihələrin həyata keçirilməsini daha sürətli, daha ucuz və daha etibarlı edir.
6. SÜNİ İNTELEKT VƏ ENERJİ İSTİQAMƏTİNİN PERSPEKTİVLƏRİ
6.1. Texnoloji Perspektivlər
Süni intellektin enerji sektoru ilə inteqrasiyası yaxın on ildə daha dərin bir hal alacaq. Əsas tendensiyalar aşağıdakılardır:
- Avtonom Şəbəkə İdarəetməsi: Öz-özünü optimallaşdıran şəbəkələr insan müdaxiləsini minimuma endirəcək, real vaxt tələb-teklif balansını əldə edəcəkdir.
- Rəqəmsal Əkizlər: Bütün enerji şəbəkəsinin virtual modeli — “rəqəmsal əkiz” — Sİ vasitəsilə daim yenilənərək simulyasiya aparılmasını mümkün edəcəkdir.
- Kənar Hesablama (Edge AI): Generasiya nöqtəsindəki qurğularda yerli Sİ işlənməsi mərkəzləşdirilmiş məlumat mərkəzlərindən asılılığı azaldacaqdır.
- Kvant Süni İntellekti: Gəlcəkdə kvant hesablamasının Sİ ilə birləşməsi enerji optimallaşdırma problemlərini tamamilə yeni səviyyədə həll edəcəkdir.
6.2. Maliyyə və İnvestisiya Perspektivləri
AİB-nin 70 milyard dollarlıq yeni təşəbbüsü regionun enerji və rəqəmsal gələcəyini müəyyən edəcək. Asiya-Sakit okean regiona aid proqnozlara görə, 2040-ci ilə qədər bu region dünyada enerji artımının üçdə ikisini təmin edəcəkdir. Bu, Sİ əsaslı enerji texnologiyalarına marağı əhəmiyyətli dərəcədə artıracaqdır. Çin 2030-cu ilə qədər dövlət mülkiyyətli qurumların 100% bərpa enerjisinə keçidini hədəfləyir — bu prosesdə Sİ-nin rolu əvəzsizdir.
6.3. Tənzimləyici Çərçivə
Avropa İttifaqının Sİ Aktı ümumi məqsədli Sİ modelləri üçün enerji istehlakının açıqlanmasını məcburi edir. ABŞ-da isə əyalət səviyyəsində aktiv tənzimləmə fəaliyyəti müşahidə edilir. Virginia ştatında 2025-ci ildə 32 məlumat mərkəzi qanun layihəsi irəli sürülmüş, Texasın “qatil açar” qanunu məlumat mərkəzlərinin fövqəladə hallarda şəbəkədən ayrılmasını nəzərdə tutur.
Tənzimləmənin artması Sİ şirkətlərini daha enerji-effektiv modellər hazırlamağa sövq edəcəkdir — bu isə enerji-Sİ ekosistemini daha dayanıqlı bir istiqamətə yönəldəcəkdir.
6.4. Azərbaycanda Perspektivlər
Azərbaycan üçün bu istiqamət xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ölkənin bərpa enerji potensialı — xüsusilə Xəzər dənizindəki küləkenerji resursları — Sİ ilə birləşdirildikdə regional enerji ixracatçısına çevrilmə imkanı yaranır. AİB-nin Mərkəzi Asiya Bölgəsi İqtisadi Əməkdaşlığı (CAREC) çərçivəsindəki fəaliyyəti Azərbaycanı bu regional enerji inteqrasiyasının bir hissəsinə çevirə bilər. Ölkənin “Yaşıl Enerji Zonası” konsepsiyası ilə AİB-nin Pan-Asiya Elektrik Şəbəkəsi Təşəbbüsünün üst-üstə düşməsi strateji tərəfdaşlıq üçün münbit zəmin yaradır.
Süni intellekt və enerji arasındakı münasibət sadə bir texnoloji trendlə məhdudlaşmır — bu, qlobal iqtisadiyyatın, ekoloji gəlcəyin və sosial inkişafın taleyi ilə bağlı strateji bir seçimdir. Bir tərəfdən Sİ sistemlərinin enerji istehlakı 2030-cu ilə qədər iki dəfəyə qədər artacaq, digər tərəfdən isə həmin texnologiyalar qlobal emissiyaları onlarla faiz azaldaraq, yenilənə bilən enerji inteqrasiyasını sürətləndirərək 1,3 trilyon dollarlıq iqtisadi dəyər yaradacaqdır.
AİB-nin 70 milyard dollarlıq yeni investisiya paketi bu ikili reallığı aydın şəkildə əks etdirir: Asiya-Sakit okean regiona enerji şəbəkəsini Sİ-ya hazır etmək, eyni zamanda rəqəmsal infrastruktura qoymaq — bu ikisi artıq ayrılmaz bir bütün kimi dəyərləndirilir.
Gələcək o ölkələrin olacaq ki, enerji və süni intellekti inteqrasiyalı bir ekosistem kimi inkişaf etdirə bilsinlər. Bu yarışda gecikmək yalnız texnoloji deyil, iqtisadi və strateji bir gerilik deməkdir.
Müəllif: Aynur Qəniyeva
Mənbələr: IEA Energy and AI Report 2025 | ADB Official Reports 2024-2026 | AIIB Annual Report 2024 | World Economic Forum 2025 | Brookings Institution | Siemens Infrastructure Transition Monitor 2025