Azərbaycanda qadınlar demoqrafik və iqtisadi strukturun mühüm hissəsini təşkil edir. Rəsmi statistik məlumatlara görə, ölkə əhalisinin 50,2%-i qadınlardan ibarətdir və bu fakt onların sosial-iqtisadi inkişaf prosesində böyük potensiala malik olduğunu göstərir. Əmək bazarında da qadınların iştirak səviyyəsi kifayət qədər yüksəkdir: məşğul əhali arasında qadınların payı 48,4%, iqtisadi fəal əhali arasında isə təxminən 48% təşkil edir. Bu göstəricilər qadınların Azərbaycan iqtisadiyyatında mühüm rol oynadığını təsdiqləyir.
Bununla belə, əmək bazarında gender bərabərliyinin tam təmin edilməsi hələ də aktual məsələ olaraq qalır. Statistikaya görə, qadınlar arasında işsizlik səviyyəsi 6,1%, kişilər arasında isə 4,6% təşkil edir. Ümumilikdə ölkədə işsizlərin 55,6%-i qadınlardır. Bu göstərici qadınların əmək bazarına daxil olma və iş imkanlarına çıxış baxımından müəyyən çətinliklərlə üzləşdiyini göstərir.
Maaş göstəriciləri də gender fərqinin mövcud olduğunu göstərir. Belə ki, qadınların orta aylıq əməkhaqqı 791,1 manat, kişilərin orta aylıq əməkhaqqı isə 1 159,9 manatdır. Bu isə qadınların orta əməkhaqqının kişilərin maaşının təxminən 68,2%-i səviyyəsində olduğunu göstərir. Başqa sözlə, qadınlar əmək bazarında geniş təmsil olunsa da, gəlir səviyyəsi baxımından hələ də müəyyən fərq mövcuddur.
Dünya Bankının qiymətləndirməsi: hüquqi və institusional mühit
Qadınların iqtisadi fəaliyyətini yalnız statistik göstəricilər deyil, həm də hüquqi və institusional mühit müəyyən edir. Dünya Bankının “Women, Business and the Law 2026” hesabatında Azərbaycan qadınların iqtisadi hüquqlarını qiymətləndirən bir neçə indeks üzrə təhlil edilib. Hesabata görə, Azərbaycan hüquqi çərçivə indeksində 72,18 bal, dəstəkləyici institutlar və siyasətlər üzrə 47,58 bal, qanunların tətbiqi və icrası üzrə isə 59,12 bal nəticə göstərib.
Bu göstəricilər göstərir ki, Azərbaycanda qadınların iqtisadi fəaliyyətini təmin edən qanunvericilik müəyyən dərəcədə inkişaf etmişdir, lakin bu hüquqların tam həyata keçirilməsi üçün institusional mexanizmlərin və tətbiq prosesinin daha da gücləndirilməsinə ehtiyac var.
Dünya Bankının araşdırmasına əsasən, qadınların iqtisadi imkanlarını qiymətləndirən indekslər onların həyat və əmək dövrünün müxtəlif mərhələlərini əhatə edir. Bu mərhələlərə təhlükəsizlik, hərəkət azadlığı, iş, əməkhaqqı, ailə münasibətləri, valideynlik, uşaq baxımı, sahibkarlıq, mülkiyyət hüquqları və pensiya sistemi kimi sahələr daxildir.
Bu sahələrdə hüquqi və institusional təminatın səviyyəsi qadınların iqtisadi fəaliyyətə çıxış imkanlarını birbaşa müəyyən edir.
Qanunvericilik islahatları və irəliləyiş
Dünya Bankının ölkələrdə qadınların iqtisadi fəallığını və hüquqi təminatını qiymətləndirən “Qadınlar, Biznes və Hüquq” hesabatına görə, Azərbaycanda qadınların iqtisadi imkanlarını genişləndirmək məqsədilə müəyyən hüquqi islahatlar da həyata keçirilib. Məsələn, əmək qanunvericiliyində edilən dəyişikliklər nəticəsində qadınların işləyə bilmədiyi 674 peşə üzrə məhdudiyyət ləğv edilib. Bu addım qadınların müxtəlif iqtisadi sahələrdə fəaliyyət imkanlarını genişləndirməyə yönəlib.
Araşdırmalar göstərir ki, hüquqi bərabərlik və əmək bazarında iştirak səviyyəsi arasında birbaşa əlaqə mövcuddur. Qadınlara daha çox hüquq və imkan verən ölkələrdə onların əmək bazarında iştirakı daha yüksək olur və bu da iqtisadi artıma müsbət təsir göstərir.
Mövcud statistik göstəricilər və beynəlxalq hesabatların nəticələri göstərir ki, Azərbaycanda qadınların iqtisadi fəaliyyətdə iştirakı kifayət qədər yüksəkdir. Əmək bazarında qadınların payının təxminən yarıya yaxın olması ölkədə gender baxımından geniş iştirak imkanlarının mövcud olduğunu göstərir.
Bununla yanaşı, bir neçə əsas problem hələ də qalmaqdadır:
-
Əməkhaqqı fərqi – qadınların orta əməkhaqqı kişilərlə müqayisədə xeyli aşağıdır;
-
İşsizlik səviyyəsi – qadınlar arasında işsizlik nisbətən yüksəkdir;
-
İnstitusional dəstək – Dünya Bankının indeksinə görə, hüquqi mexanizmlərin tətbiqi və dəstəkləyici institutların səviyyəsi daha da gücləndirilməlidir.
Ümumilikdə, Azərbaycanda qadınların iqtisadiyyatda rolu son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə artıb və əmək bazarında iştirak səviyyəsi yüksək olaraq qalır. Bununla belə, gender əsaslı əməkhaqqı fərqi, bəzi sahələrdə təmsilçilik və institusional dəstək məsələləri hələ də gündəmdədir. Dünya Bankının hesabatları göstərir ki, hüquqi və institusional islahatların davam etdirilməsi qadınların iqtisadi potensialının daha effektiv reallaşdırılmasına və ölkənin ümumi iqtisadi inkişafına mühüm töhfə verə bilər.
Müəllif: Aynur Qəniyeva