Son 5 ildə həm yerli, həm də qlobal maliyyə bazarlarında müxtəlif səbəblərdən ciddi dalğalanmalar müşahidə olundu. Bu səbəblər qlobal maliyyə risklərindən siyasi qərarlara qədər geniş spektri əhatə edir. İstənilən investor və ya trader hər hansı maliyyə alətinin qrafikinə baxdıqda nə qədər dəyişkən və volatil bir mühitdə fəaliyyət göstərdiyini vizual olaraq görə bilir.
Amma gəlin məsələyə dollar və bu valyutada edilən yatırımlar baxımından yanaşaq. Dünyada aktivlərin böyük hissəsi məhz dollarla ticarət olunur və bu valyuta hələ də psixoloji baxımdan insanların ən çox güvəndiyi valyutalardan biri hesab edilir. Azərbaycanlı investor üçün isə dollarda yatırım edərkən hansı strategiyanı seçmək və necə davranmaq olduqca vacibdir. Çünki son nəticədə əldə edilən qazanc manatda xərclənəcəksə, manat inflyasiyası da mütləq nəzərə alınmalıdır.
Bu səbəbdən eyni strategiyanı tətbiq edən, lakin fərqli risk səviyyəsində aktivlər seçən iki investorun nəticələrinə baxaq.
Strategiyamız belədir:
2021-ci ildən başlayaraq hər rübdə 1000 dollar yatırım edən iki investor düşünək. Birinci investor illik ortalama 5% sabit gəlir əldə edən daha konservativ alətlərə yatırım edir. İkinci investor isə gələcək nəticəni bilmədən hər rübdə eyni məbləği Bitcoin-ə yatırır.
Nəticələr isə belə olur:
Riskdən uzaq duraraq sabit gəlir seçən investorun ümumi yatırımı 21.000 dollar təşkil edir. Bu müddətin sonunda onun qazancı təxminən 3.300 dollar olur və kapitalı 24.300 dollara yüksəlir. Bu isə ümumi olaraq 15.7% gəlir deməkdir. Riskin aşağı olması baxımından pis nəticə hesab edilə bilməz.
İkinci investorun nəticələri isə fərqlidir. Onun da ümumi yatırımı 21.000 dollar olsa da, qazancı 18.330 dollar, ümumi kapitalı isə 39.330 dollar və ya 87.3% gəlir təşkil edir. Kağız üzərində bu nəticə olduqca təsirli görünür.
Amma burada vacib bir nüans var. Bitcoin-in xüsusilə 2022-ci ildə yaşadığı sərt eniş və yüksək volatillik nəzərə alınarsa, investorun da insan olduğu unudulmamalıdır. Psixoloji baxımdan belə bir strategiyanı davam etdirmək olduqca çətin ola bilərdi. Nassim Taleb-in dediyi kimi:
“Risk qrafikdə görünən şey deyil. Risk — sənin gecə yata bilməməyindir.”
Birinci investor daha risksiz aktivlər seçərək gəlirini əvvəlcədən təxmin edə bilirdi. İkinci investor isə əlavə risk alaraq “alfa” axtarışına çıxmışdı və nəticənin necə olacağını əvvəlcədən bilmirdi. Hətta hər iki investor strategiyanı bir neçə il daha davam etdirsə belə, ikinci investorun yekun nəticəsi yenə də qeyri-müəyyən qalacaqdı.
Bəs real gəlirlilik baxımından hansı strategiya daha doğrudur? Bunun üçün nominal gəlirlərə əlavə olaraq inflyasiyanı da nəzərə almaq lazımdır.
Birinci investor kağız üzərində 3.300 dollar qazanaraq kapitalını 24.300 dollara yüksəldib. Amma həmin dövrdə Azərbaycanda manat inflyasiyasının ümumilikdə 42–43% təşkil etdiyini nəzərə alsaq, investorun real alıcılıq gücü təxminən 17.100–17.500 dollar səviyyəsinə düşür. Bu isə təxminən 3.500 dollar real zərər deməkdir.
İkinci investorun vəziyyəti isə fərqlidir. 39.330 dollarlıq kapital inflyasiya təsiri çıxıldıqdan sonra belə 27.500–28.000 dollar real dəyər saxlayır. Bu isə təxminən 6.500–7.000 dollar real sərvət artımı deməkdir.
Bəli, Bitcoin yüksək riskli aktivdir. Amma müasir iqtisadi reallıqda risk almadan inflyasiyanı üstələyən əlavə gəlir əldə etmək demək olar ki, mümkün deyil. Bundan əlavə, investor yalnız itirilmiş real kapital ilə deyil, eyni zamanda itirilmiş fürsətlər və zaman itkisi ilə də üz-üzə qalır.
Aşağıda bu müqayisəni qrafik formada da təqdim edirik.
Qeyd:
Burada risk və inflyasiya təsirini daha aydın göstərmək, həmçinin hesablamanı sadələşdirmək üçün yalnız bir aktiv üzərində nümunə göstərilib. Reallıqda investorlar adətən bir neçə aktivə yatırım edir, zamanla fikirlərini dəyişir və müxtəlif dövrlərdə fərqli gözləntilərə sahib olurlar. Bundan əlavə, bank komissiyaları, köçürmə xərcləri, əməliyyat haqları və digər əlavə xərclər bu hesablamalara daxil edilməyib.
Müəllif:Tamerlan Bayramov