Uzun illər ərzində ABŞ dolları qlobal maliyyə sisteminin əsas dayağı və beynəlxalq ticarətin dominant hesablaşma vasitəsi kimi qəbul olunub. Xüsusilə enerji bazarlarında formalaşmış neft-dollar mexanizmi dolların bu mövqeyini möhkəmləndirən əsas faktorlardan biri olub. Lakin son illərdə baş verən proseslər bu sistemin dayanıqlığının ciddi şəkildə zəiflədiyini göstərir.
Neft-dollar sistemi 1974-cü ildə ABŞ ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında bağlanmış strateji saziş əsasında formalaşıb. Razılaşmaya əsasən, ABŞ Səudiyyə Ərəbistanına təhlükəsizlik zəmanəti və hərbi dəstək təqdim edir, Səudiyyə Ərəbistanı isə neft satışını yalnız ABŞ dolları ilə həyata keçirirdi. Bu model sonradan digər əsas neft ixracatçıları tərəfindən də qəbul olundu və nəticədə enerji resursları almaq istəyən bütün ölkələr dollar ehtiyatı toplamağa məcbur qaldı.
Bu mexanizm dollara davamlı və yüksək tələbat yaratmaqla ABŞ-a böyük maliyyə üstünlüyü qazandırdı. ABŞ onilliklər ərzində iri həcmdə pul emissiyası həyata keçirərək daxili inflyasiya təzyiqlərinin bir hissəsini qlobal iqtisadiyyata ötürmək imkanı əldə etdi. Dollar həm ticarət valyutası, həm də etibarlı ehtiyat aktivi kimi qəbul edilirdi.
Lakin 2024-cü ildə ABŞ ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında neft-dollar sisteminin əsasını təşkil edən sazişin müddətinin başa çatması bu modelin gələcəyini sual altına aldı. 2026-cı ilin əvvəlinə doğru proseslərin təsiri daha aydın şəkildə hiss olunmağa başladı. Xüsusilə BRİKS ölkələrinin bir qismi enerji və ticarət əməliyyatlarında milli valyutalara və qızıla üstünlük verməyə başladı. Paralel olaraq, dünya mərkəzi bankları tarixdə ilk dəfə ABŞ dövlət istiqrazlarından daha çox qızıl alaraq ehtiyat portfellərinin strukturunu dəyişdilər.
Bu tendensiyalar dolların qlobal ticarətdə “vahid dil” statusunu tədricən itirdiyini göstərir. Dolların beynəlxalq dövriyyədən qismən geri çəkilməsi onun ABŞ iqtisadiyyatına qayıtmasına və daxili inflyasiya təzyiqlərinin artmasına səbəb olur. Bu isə ABŞ üçün uzunmüddətli makroiqtisadi risklər yaradır.
Mövcud şəraitdə ənənəvi yanaşma — yığımların əsasən xarici valyutada, xüsusilə dollarda saxlanılması — əvvəlki etibarlılığını itirməkdədir. Bu o deməkdir ki, sadəcə dollar alıb rahat yatmaq mümkün olan dövr rəsmi olaraq başa çatdı. Dollar getdikcə qlobal aktivdən daha çox yüksək borclanma səviyyəsi ilə yüklənmiş maliyyə öhdəliyi xarakteri alır. Bu isə investorlar və əmanət sahibləri üçün risklərin artması deməkdir.
Nəticə etibarilə, qlobal maliyyə sistemi yeni mərhələyə daxil olur. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti mərkəzsizləşmədir. Dəyərin formalaşmasında mərkəzləşdirilmiş nəzarət mexanizmlərindən kənar, bloklana və limitsiz şəkildə emissiya edilə bilməyən aktivlərə maraq artır. Bu dəyişikliklər yaxın illərdə həm qlobal iqtisadi münasibətlərin, həm də fərdi maliyyə strategiyalarının yenidən formalaşmasına səbəb ola bilər.
Müəllif:Aynur Qəniyeva